Obietnica rozwiązania czarnej dziury XX wieku
Instytucje dziedzictwa kulturowego w całej Unii Europejskiej nie mogły (i nadal często nie mogą) rozpowszechniać milionów przedmiotów znajdujących się w ich zbiorach ze względu na trudności w uzyskaniu niezbędnych do tego pozwoleń na korzystanie z praw autorskich.
Dyrektywa w sprawie utworów osieroconych przyniosła obietnicę rozwiązania tego niepokojącego problemu, który doprowadził do powstania „czarnejdziury XX wieku”. Dokonał tego, tworząc wyjątek od prawa autorskiego dla instytucji dziedzictwa kulturowego, aby mogły one digitalizować i rozpowszechniać dzieła znajdujące się w ich zbiorach, które są „osierocone”, bez konieczności uzyskania zezwolenia.
Oprócz ograniczonego zakresu rodzajów materiałów dyrektywa została jednak przyjęta ze znacznymi obciążeniami administracyjnymi dla instytucji dziedzictwa kulturowego, które korzystały z systemu. Była postrzegana jako zbyt kosztowna, przez co wiele instytucji dziedzictwa kulturowego nie było w stanie z niej korzystać.
Przegląd dyrektywy w sprawie utworów osieroconych
Podobnie jak wszystkie dyrektywy Unii Europejskiej, kilka lat później przeprowadzono przegląd w celu oceny, czy dyrektywa spełnia swój cel w praktyce. Przegląd został zainicjowany przez Komisję Europejską w sierpniu 2020 r., ponad siedem lat później niż data określona w dyrektywie w sprawie utworów osieroconych.
Proces ten obejmował niezależne badanie dotyczące stosowania dyrektywy w sprawie utworów osieroconych, opublikowane w grudniu 2022 r. Na podstawie badania źródeł wtórnych, ankiety przeprowadzonej wśród zainteresowanych stron (na którą odpowiedziało 87 uczestników) i wywiadów (z udziałem 13 osób) w badaniu stwierdzono, że liczba utworów zarejestrowanych jako utwory osierocone „stanowi niewielką część szacunkowych utworów osieroconych znajdujących się w zbiorach instytucji dziedzictwa kulturowego w całej UE” oraz że jedynie 24 % instytucji dziedzictwa kulturowego, które odpowiedziały na badanie, „uważa, że [dyrektywa w sprawie utworów osieroconych] doprowadziła do znacznej poprawy cyfryzacji i rozpowszechniania utworów osieroconych”. Oprócz różnych kwestii wskazanych przez respondentów szczególnie istotne były dwa: złożoność starannego poszukiwania i obowiązkowy wykaz źródeł, z którymi należy się zapoznać, oraz niepewność co do możliwości dochodzenia odszkodowania przez posiadaczy praw.
Na podstawie tego niezależnego badania Komisja Europejska przyznała w sprawozdaniu ze stosowania dyrektywy w sprawie utworów osieroconych, że „mechanizm dyrektywy [w sprawie utworów osieroconych] był rzadko stosowany w praktyce, a zatem jego znaczenie jako potencjalnego narzędzia masowej cyfryzacji dziedzictwa kulturowego okazało się ograniczone”. Zauważa również, że „istnieją praktyczne trudności wpływające na skuteczność dyrektywy, zwłaszcza w odniesieniu do szczególnych wymogów dotyczących starannego poszukiwania”. Komisja Europejska nie proponuje jednak żadnych zmian w dyrektywie ani środków zapewniających jej większy wpływ. Dyrektywa będzie zatem nadal obowiązywać w obecnym kształcie, bez zmian w zakresie jej stosowania ani w jej systemie.
Chociaż godne ubolewania jest to, że dyrektywa nie zostanie zmieniona, Komisja wyraża gotowość do kontynuowania dialogu ze wszystkimi zainteresowanymi stronami na temat sposobów zapewnienia złagodzenia praktycznych trudności mających wpływ na skuteczność dyrektywy i wraz z EUIPO zbada możliwe ulepszenia bazy danych.
Patrząc w przyszłość: przepisy dotyczące utworów niedostępnych w obrocie handlowym wchodzą do gry
W 2019 r. przyjęcie dyrektywy w sprawie praw autorskich na jednolitym rynku cyfrowym, wraz z jej artykułami dotyczącymi utworów niedostępnych w obrocie handlowym, stanowiło nowe rozwiązanie problemów związanych z ujawnianiem praw autorskich, z którymi borykają się instytucje dziedzictwa kulturowego, co wydaje się stanowić ulepszenie przepisów dotyczących utworów osieroconych. Przepisy dotyczące utworów niedostępnych w obrocie handlowym mają szerszy zakres i mniej wymogów administracyjnych, które należy spełnić.
Dyrektywa w sprawie utworów osieroconych i przepisy dotyczące utworów niedostępnych w obrocie handlowym współistnieją obecnie jako dwie odrębne opcje, na których instytucje dziedzictwa kulturowego mogą polegać przy rozliczaniu praw. Nakładają się one na siebie pod względem zakresu, ponieważ można twierdzić, że wszystkie utwory osierocone są z konieczności również utworami niedostępnymi w obrocie handlowym, ponieważ komercyjne wykorzystanie wymagałoby zezwolenia (zidentyfikowanego) podmiotu praw autorskich, ale oferuje różne podejścia.
W ramach społeczności Europeana Network Association zajmującej się prawami autorskimi utworzono grupę roboczą, której zadaniem jest wymiana informacji i zalecanie sposobów skutecznego korzystania z przepisów dotyczących utworów niedostępnych w obrocie handlowym. Grupa robocza uważa, że system ten może stanowić odpowiednie rozwiązanie.
Biorąc pod uwagę, że zgodnie ze sprawozdaniem Komisji dyrektywa w sprawie utworów osieroconych jedynie „częściowo spełniła cel polegający na ułatwieniu masowej cyfryzacji utworów osieroconych”, konieczne jest, aby państwa członkowskie transponowały przepisy dotyczące utworów niedostępnych w obrocie handlowym z pełnym poszanowaniem zakresu i wymogów określonych w dyrektywie. Obejmuje to ustanowienie obowiązkowych dialogów z zainteresowanymi stronami, tj. konsultacji z podmiotami praw autorskich, organizacjami zbiorowego zarządzania i instytucjami dziedzictwa kulturowego w każdym sektorze. Jeśli zostanie to zrobione poprawnie, dwudziestowieczna czarna dziura może ostatecznie zostać rozwiązana za pomocą rozwiązania out of commerce.
Dowiedz się więcej
Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o prawach autorskich i cyfrowym dziedzictwie kulturowym, dołącz do społeczności Europeana Copyright Community i skontaktuj się z [email protected], aby dołączyć do grupy roboczej ds. dzieł handlowych.
Możesz również zapoznać się z naszą serią wiadomości CDSM Directive Pro, zaleceniami dotyczącymi praw autorskich i ich roli w transformacji cyfrowej sektora dziedzictwa kulturowego, a także dowiedzieć się o innych rozwiązaniach w Zjednoczonym Królestwie. Istnieje również bardziej szczegółowa wersja tego artykułu dostępna na blogu Kluwer Copyright Blog.