Een belofte om het twintigste-eeuwse zwarte gat op te lossen
Instellingen voor cultureel erfgoed in de hele Europese Unie konden (en kunnen nog steeds vaak niet) miljoenen items in hun collecties verspreiden vanwege de moeilijkheid om de auteursrechtelijke toestemming te verkrijgen die nodig is om dit te doen.
De richtlijn inzake verweesde werken kwam met de belofte om dit zorgwekkende probleem op te lossen dat heeft geleid tot het “zwartegat van de twintigste eeuw”. Zij heeft dit gedaan door een uitzondering op het auteursrecht in te voeren voor instellingen voor cultureel erfgoed om “wees” werken in hun collecties te kunnen digitaliseren en verspreiden, zonder dat daarvoor toestemming nodig is.
Naast een beperkt toepassingsgebied voor de soorten materialen werd de richtlijn echter vastgesteld met aanzienlijke administratieve lasten voor instellingen voor cultureel erfgoed die het systeem gebruikten. Het werd als te duur ervaren, waardoor veel instellingen voor cultureel erfgoed er geen gebruik van konden maken.
Herziening van de richtlijn verweesde werken
Zoals alle richtlijnen van de Europese Unie vond een aantal jaren later een evaluatie plaats om na te gaan of de richtlijn in de praktijk aan haar doel voldeed. De herziening werd in augustus 2020 door de Europese Commissie ingeleid, meer dan zeven jaar later dan de in de richtlijn verweesde werken vastgestelde datum.
Het proces omvatte een onafhankelijke studie over de toepassing van de richtlijn verweesde werken, die in december 2022 werd gepubliceerd. Op basis van deskresearch, een enquête onder belanghebbenden (beantwoord door 87 deelnemers) en interviews (met 13 personen) wordt in de studie geconcludeerd dat het aantal als verweesd geregistreerde werken “een klein deel vertegenwoordigt van de geraamde verweesde werken in de collecties van instellingen voor cultureel erfgoed in de hele EU” en dat slechts 24 % van de instellingen voor cultureel erfgoed die op de enquête hebben gereageerd “gelooft dat de [richtlijn verweesde werken] heeft geleid tot aanzienlijke verbeteringen in de digitalisering en verspreiding van verweesde werken”. Naast de verschillende kwesties die door de respondenten werden geïdentificeerd, waren er twee bijzonder prominent: de complexiteit van het zorgvuldig zoeken en de verplichte lijst van te raadplegen bronnen, en de onzekerheid over de mogelijkheid voor rechthebbenden om schadevergoeding te vorderen.
Op basis van deze onafhankelijke studie heeft de Europese Commissie in een verslag over de toepassing van de richtlijn verweesde werken erkend dat “het mechanisme van de richtlijn [verweesde werken] in de praktijk zelden is gebruikt en dat de relevantie ervan als potentieel instrument voor de massale digitalisering van cultureel erfgoed derhalve beperkt is gebleken”. Zij merkt ook op dat „er praktische problemen [zijn] die van invloed zijn op de doeltreffendheid van de richtlijn, met name wat betreft de specifieke vereisten voor zorgvuldig zoeken”. De Europese Commissie stelt echter geen wijzigingen van de richtlijn of maatregelen voor om ervoor te zorgen dat deze een groter effect heeft. De richtlijn zal dus blijven bestaan zoals zij is, zonder dat het toepassingsgebied of het systeem ervan wordt gewijzigd.
Hoewel het betreurenswaardig is dat de richtlijn niet zal worden gewijzigd, is de Commissie bereid de dialoog met alle belanghebbenden voort te zetten om ervoor te zorgen dat praktische problemen die van invloed zijn op de efficiëntie van de richtlijn worden beperkt, en zal zij samen met EUIPO mogelijke verbeteringen van de databank onderzoeken.
Vooruitblik: de bepalingen inzake werken die niet meer in de handel zijn, komen in het spel
In 2019 bood de vaststelling van de richtlijn auteursrecht in de digitale eengemaakte markt (CDSM) met zijn artikelen over werken die niet meer in de handel zijn, een nieuwe oplossing voor de uitdagingen op het gebied van de vereffening van auteursrechten waarmee instellingen voor cultureel erfgoed worden geconfronteerd, een oplossing die een verbetering lijkt te zijn van de bepalingen inzake verweesde werken. De bepalingen inzake werken die niet meer in de handel zijn, hebben een breder toepassingsgebied en minder administratieve vereisten waaraan moet worden voldaan.
De richtlijn verweesde werken en de bepalingen inzake werken die niet meer in de handel zijn, bestaan nu naast elkaar als twee verschillende opties waarop instellingen voor cultureel erfgoed kunnen vertrouwen voor het vereffenen van rechten. Ze overlappen elkaar qua reikwijdte, aangezien kan worden gesteld dat alle verweesde werken noodzakelijkerwijs ook niet in de handel zijn omdat voor commerciële exploitatie toestemming van een (geïdentificeerde) rechthebbende nodig is, maar verschillende benaderingen bieden.
In de auteursrechtgemeenschap van de Europeana Network Association is een werkgroep opgericht om informatie uit te wisselen en manieren aan te bevelen om met succes gebruik te maken van de bepalingen inzake werken die niet meer in de handel zijn. De werkgroep is van mening dat dit systeem een passende oplossing kan bieden.
Aangezien de richtlijn verweesde werken volgens het verslag van de Commissie slechts “gedeeltelijk heeft voldaan aan de doelstelling om de massale digitalisering van verweesde werken te vergemakkelijken”, is het van essentieel belang dat de lidstaten de bepalingen inzake werken die niet meer in de handel zijn, omzetten met volledige inachtneming van het toepassingsgebied en de vereisten van de richtlijn. Dit omvat het opzetten van de verplichte dialogen met belanghebbenden, d.w.z. raadpleging van rechthebbenden, organisaties voor collectief beheer en instellingen voor cultureel erfgoed in elke sector. Als dit correct wordt gedaan, kan het twintigste-eeuwse zwarte gat uiteindelijk worden opgelost door de out of commerce-oplossing.
Meer informatie
Als u meer wilt weten over auteursrechten en digitaal cultureel erfgoed, kunt u lid worden van de Europeana Copyright Community en contact opnemen met [email protected] om lid te worden van de werkgroep voor commerciële werken.
U kunt ook onze nieuwsreeks CDSM Directive Pro lezen, de aanbevelingen over auteursrecht en de rol ervan in de digitale transformatie van de sector cultureel erfgoed, en meer te weten komen over andere oplossingen in het Verenigd Koninkrijk. Er is ook een meer gedetailleerde versie van dit artikel beschikbaar op de Kluwer Copyright Blog.