Sinds de start van het DE-BIAS-project in januari 2023 hebben projectpartners met verschillende gemeenschappen samengewerkt om kennis te vergaren voor de ontwikkeling van een nieuw vocabulaire dat centraal zal staan in het DE-BIAS-instrument. De woordenschat is ontstaan uit samenwerkings- en cocreatiesessies met relevante gemeenschappen, waaruit blijkt dat het project zich inzet voor het onderzoeken van problematische taal en het verbeteren van metagegevens over cultureel erfgoed op drie gebieden: etnisch-religieuze identiteit, geslacht en seksuele identiteit en koloniaal verleden.
Als onderdeel van dit werk is het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid (NISV) begonnen aan een samenwerkingsreis met leden van de Nederlandse Surinaamse gemeenschap. Tijdens drie sessies verdiepten de deelnemers zich in archiefmateriaal, verfijnden ze beschrijvingen en doordrenkten ze metadata met nauwkeurige en inclusieve taal. De groep was divers, verspreid over verschillende leeftijden, beroepen en culturele achtergronden, en ons faciliterende gemeenschapslid Sharma nam het voortouw in de sessies.
Verfijnen en toevoegen van termen
Tijdens deze sessies introduceerden de deelnemers tal van nieuwe, relevante zoektermen, waaronder plaatsnamen, bedrijfsnamen en culturele termen met betrekking tot traditionele kleding, voedsel, rituelen en religie. Tijdens het analyseren van een Polygoon Journaal-clip die de Centrale Markt van Paramaribo afbeeldde, herkenden de deelnemers bijvoorbeeld de traditionele kleding van vrouwen en noteerden ze termen als 'orhni', 'koto', 'angisa' (anisa), 'pangi' en 'sari' die als zoektermen moesten worden toegevoegd.
Dit bracht aanzienlijke lacunes in de bestaande beschrijvingen van het getoonde materiaal aan het licht, wat op zijn beurt de waarde van cocreatiesessies voor het verrijken van beschrijvingen aantoonde om beter doorzoekbaar en toegankelijk te zijn voor de relevante gemeenschappen. Door dergelijke culturele aspecten en kennis in de metadata op te nemen, wordt voorheen ontbrekende informatie zichtbaar en vindbaar.
Contextualiseren van taal en geschiedenis
Discussies rond de clip onthulden ook een voorkeur onder deelnemers voor het contextualiseren van aanstootgevende taal in plaats van deze regelrecht te vervangen. Zoals Sharma het uitdrukte: “Mensen snappen het, dingen veranderen in de loop der jaren, maar er moet wel worden uitgelegd waarom het zo lang geleden is geschreven... Ik denk dat die toevoeging veel belangrijker is voor begrip en voor het zoeken [dan verandering]. Het zijn net geschiedenisboeken: u kunt de geschiedenis niet herschrijven, maar u kunt altijd een dergelijk addendum toepassen of toevoegen.”
Als zodanig gaven de deelnemers de voorkeur aan het behouden van originele verouderde termen voor bevolkingsgroepen die in historische beelden zijn afgebeeld, gevolgd door een verklaring waarin de huidige terminologie wordt erkend.
Een ander voorbeeld kwam naar voren tijdens de analyse van een Polygoon Journal uit 1975, waarin de Surinaamse migratie naar Nederland werd gedocumenteerd. De deelnemers constateerden een historische onnauwkeurigheid in de beschrijving, die de massamigratie uitsluitend toeschreef aan de “groeiende werkloosheid” in Suriname. De deelnemers wezen erop dat deze beschrijving voorbijging aan de sociaal-politieke turbulentie en etnische spanningen die deze migratiegolf teweegbrachten. Ze beschreven politieke omwentelingen, economische verschillen en sociale onrust als belangrijke migratiekatalysatoren. Hun inzichten corrigeerden historische onnauwkeurigheden en op de voorgrond geplaatste geleefde ervaringen, waardoor het archiefrecord werd verrijkt met veelzijdige waarheden.
Sharma denkt dat de sessies laten zien hoeveel we nu nog leren van de gedeelde geschiedenis tussen Nederland en Suriname: “Het was mooi om te zien dat de jongere en de oudere deelnemers elkaar in deze groep wisten te vinden, dat we allemaal veel onder elkaar hebben geleerd. Niet alleen jullie [NISV] van ons, maar ook wij van elkaar. Het was mooi om af te stappen van al die emotionele reacties op de beschrijvingen en van daaruit te ontdekken: “oké, nou, dit ontbreekt en dat moet worden aangevuld.” Dat is een heel mooie afsluiting van al die sessies. Een stukje verhalencultuur!”
Het belang van maatschappelijke betrokkenheid
De inzichten uit de sessies tonen verder het belang aan van betrokkenheid van de gemeenschap bij het aanpakken van gevoelig materiaal en het waarborgen van culturele vertegenwoordiging in archiefbestanden. Het analyseren van archiefmateriaal bracht een uitdaging aan het licht: de eenzijdigheid van bestaande beschrijvingen en metagegevens. In hun kritische reflecties belichtten deelnemers stiltes en omissies, waarbij historische onnauwkeurigheden en vervormingen in archiefrecords werden aangepakt in plaats van taalkundige nuances. In het algemeen tonen de sessies het transformatieve potentieel van gezamenlijke betrokkenheid bij het beperken van vooroordelen en het bevorderen van inclusieve vertegenwoordiging van cultureel erfgoed.
Zoals Sharma opmerkte: „[De gemeenschap op deze manier betrekken] is een eerste stap om niet alleen die beschrijvingen te verrijken, maar ook dieper in de geschiedenis en de archieven te duiken. Om te zeggen: "Hé wacht even", er is nog zoveel te halen uit wat we nu hebben. Ook al zijn [de resultaten] nog niet voor deze generatie, maar voor de opkomende generaties.”
Doe mee
Deze gesprekken zijn van vitaal belang gebleken bij het inspireren van zinvolle en respectvolle interacties met gemeenschapsgroepen rond de facilitators. De cocreatie-evenementen die als manifestatie van die interacties naar voren zullen komen, zijn gepland voor 2024.
Meer informatie over het De-Bias-project - en al zijn middelen - vindt u op de projectpagina.