Η υπό εξέταση οδηγία του 2019 για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας
Τα τελευταία χρόνια, έχουμε γράψει εκτενώς σχετικά με την πορεία των εργασιών όσον αφορά την οδηγία για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας στην ψηφιακή ενιαία αγορά και τις διατάξεις της που υποστηρίζουν την ψηφιοποίηση και τη διάδοση της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Για παράδειγμα, εστιάσαμε στον δημόσιο τομέα και στην εξαίρεση διατήρησης, η οποία επιτρέπει την παραγωγή αντιγράφων υλικού που αποτελεί μέρος της συλλογής ενός ιδρύματος πολιτιστικής κληρονομιάς (CHI) , με οποιοδήποτε μέσο και χωρίς περιορισμούς στην ποσότητα, χωρίς την υποχρέωση να ζητήσουμε άδεια από τον κάτοχο των δικαιωμάτων. Εξετάσαμε επίσης τις διατάξεις για τα μη διαθέσιμα στο εμπόριο έργα, σύμφωνα με τις οποίες ένας CHI μπορεί να καταστήσει διαθέσιμο διαδικτυακό υλικό που προστατεύεται από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και αποτελεί μέρος των συλλογών του, χωρίς να ζητήσει ατομικά άδεια από τους κατόχους δικαιωμάτων, αφού ακολουθήσει ορισμένα βήματα.
Επιπλέον, σας είπαμε πώς διάφορες χώρες της ΕΕ εφάρμοζαν αυτές τις «νομικές άδειες» στο εθνικό τους δίκαιο, για παράδειγμα, στην Ιταλία, τη Σουηδία και τη Λιθουανία.
Όπως συμβαίνει με όλες τις οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, υπάρχει μια χρονική στιγμή κατά την οποία αναλύεται ο πρακτικός αντίκτυπός τους για να αξιολογηθεί κατά πόσον επιτυγχάνονται οι στόχοι τους. Αυτό συμβαίνει τώρα, ξεκινώντας με την αναθεώρηση της οδηγίας από εξωτερικό σύμβουλο, τον όμιλο Verian μαζί με δύο ακόμη εταίρους. Η επανεξέταση περιλαμβάνει έρευνα που ολοκληρώνεται στις 14 Ιουνίου 2026. Με βάση τα πορίσματα της μελέτης, οι υπηρεσίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που επιβλέπουν την οδηγία θα αξιολογήσουν την ανάγκη για πιθανές νομοθετικές αναθεωρήσεις.
Από τότε που εγκρίθηκε η οδηγία, παρακολουθούμε την εφαρμογή της στην πράξη και παρατηρήσαμε ότι μικρές νομοθετικές αλλαγές θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε πολύ πιο αποτελεσματικό αποτέλεσμα. Πιστεύουμε ότι η αναθεώρηση της οδηγίας προσφέρει μια καλή ευκαιρία για αυτό και ότι είναι σημαντικό οι CHI να συμμετέχουν ενεργά στην έρευνα και τις συνεντεύξεις. Θα μοιραστούμε περισσότερες πληροφορίες μέσω των διαύλων της Europeana όταν αυτές είναι διαθέσιμες και μόλις δημοσιεύσαμε τη θέση μας σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να αλλάξει η οδηγία.
Το Digital Omnibus για τα δεδομένα
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπέβαλε την πρόταση Digital Omnibus, μια νομοθετική πρωτοβουλία που συγκεντρώνει διάφορες νομικές διατάξεις σε ένα ενιαίο μέσο, για λόγους απλότητας και αποτελεσματικότητας. Για παράδειγμα, ενσωματώνει την οδηγία για τα ανοικτά δεδομένα και την πράξη για τη διακυβέρνηση δεδομένων στην πράξη για τα δεδομένα.
Ένας γενικός κανονισμός θα πρέπει να οδηγεί μόνο σε τροποποιήσεις τεχνικού χαρακτήρα, αλλά η πρόταση επιφέρει ουσιαστικές (και ενίοτε αμφιλεγόμενες) αλλαγές σε διάφορες οδηγίες και κανονισμούς, όπως ο γενικός κανονισμός για την προστασία δεδομένων.
Οι προτεινόμενες αλλαγές που επηρεάζουν αμεσότερα τον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς εισάγονται στην οδηγία για τα ανοικτά δεδομένα, και συγκεκριμένα με την προσθήκη ότι θα είναι δυνατή η επιβολή υψηλότερων τελών σε πολύ μεγάλες εταιρείες και η θέσπιση διαφορετικών όρων πρόσβασης και επαναχρησιμοποίησης δεδομένων.
Στην οδηγία για τα ανοικτά δεδομένα, η γενική αρχή είναι ότι ένας οργανισμός πολιτιστικής κληρονομιάς του δημόσιου τομέα δεν θα πρέπει να χρεώνει τέλη για την πρόσβαση στην τεκμηρίωσή του. Εάν χρεώνονται τέλη, ο υπολογισμός τους πρέπει να γίνεται με διαφάνεια και να αιτιολογείται με βάση το κόστος προετοιμασίας των δεδομένων για πρόσβαση. Η πρόταση «Digital Omnibus» υιοθετεί μια ριζικά διαφορετική προσέγγιση και αναφέρει ότι «οι φορείς του δημόσιου τομέα μπορούν να καθορίζουν υψηλότερα τέλη για την περαιτέρω χρήση δεδομένων και εγγράφων από πολύ μεγάλες επιχειρήσεις» κατά τρόπο που διευκολύνει την «απόδοση της επένδυσης». Προσθέτει επίσης ότι μπορούν να θεσπίζουν «ειδικούς όρους για την περαιτέρω χρήση δεδομένων και εγγράφων από πολύ μεγάλες επιχειρήσεις».
Το Ίδρυμα Europeana υπέβαλε απάντηση στη δημόσια διαβούλευση που ήταν ανοικτή έως τις 13 Μαρτίου 2026. Στην απάντηση αυτή:
- Επισημάναμε ότι εκτιμούμε τη δυνατότητα θέσπισης υψηλότερων τελών για την περαιτέρω χρήση δεδομένων και εγγράφων από μεγάλες εταιρείες, διότι οι εν λόγω χρήστες διαθέτουν τα μέσα για να διασφαλίζουν την οικονομική βιωσιμότητα των συνοδών διαχείρισης δεδομένων, αλλά πιστεύουμε ότι τα τέλη αυτά θα πρέπει να χρεώνονται για την παροχή υπηρεσίας, για παράδειγμα, δεδομένων που καταρτίζονται μαζικά για κατάρτιση στον τομέα της ΤΝ και όχι για απλή πρόσβαση σε δεδομένα.
- Επιμείναμε στην ανάγκη διασφάλισης της ανοικτής αδειοδότησης και προειδοποιήσαμε ότι η εισαγωγή ειδικών όρων στο επίπεδο πρόσβασης θα μπορούσε να παρεμποδίσει τις προσπάθειες για τη διάθεση υλικού υπό ανοικτές άδειες, όπως οι άδειες Creative Commons.
- Ενθαρρύναμε την αναθεώρηση των κανόνων που διέπουν τις αποκλειστικές ρυθμίσεις, όπως αυτοί που ισχύουν για το έργο Google Books. Ενώ μπορεί να χρειαστεί περίοδος αποκλειστικότητας για να επιτύχουν οι εταιρείες απόδοση της επένδυσης και οι επενδύσεις αυτές είναι πολύτιμες για τον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς, η περίοδος θα πρέπει να περιοριστεί στο πολύ αυστηρό ελάχιστο. Διαφορετικά, παρέχει ακούσιο πλεονέκτημα σε έναν μεγάλο παράγοντα της αγοράς, υπονομεύοντας έτσι ορισμένους από τους στόχους της πρότασης Digital Omnibus, και αφαιρεί πολύτιμες δυνατότητες από την κοινωνία εν γένει για τη χρήση δεδομένων του δημόσιου τομέα σε συγκεκριμένα πλαίσια, π.χ. εμπορικά.
Η πρόταση εξετάζεται επί του παρόντος από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο της ΕΕ.
Η υπόσχεση του νόμου για τον ΕΧΕ
Στην ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, της 29ης Ιανουαρίου 2025, με τίτλο «Παγκόσμια ανταγωνιστικότητα της ΕΕ», παράλληλα με τις περαιτέρω βάσεις για την ευρωπαϊκή πράξη για την έρευνα, αναδύεται μια σαφής στρατηγική. Επιδιώκει να ενισχύσει την ανταγωνιστικότητα της Ένωσης επενδύοντας στην έρευνα, ευθυγραμμίζοντας τις εθνικές νομοθεσίες και προωθώντας την ανταλλαγή γνώσεων και τη διασυνοριακή συνεργασία, ώστε να διασφαλιστεί ότι η Ευρώπη παραμένει κόμβος πρωτοποριακών επιστημονικών και τεχνολογικών επιτευγμάτων.
Η πράξη για τον Ευρωπαϊκό Χώρο Έρευνας (ΕΧΕ) αντιπροσωπεύει μια στρατηγική στροφή προς μια ενοποιημένη «πέμπτη ελευθερία» στην Ευρώπη —την ελεύθερη κυκλοφορία της γνώσης— η οποία τοποθετεί τις ΧΙΥ, όπως βιβλιοθήκες, αρχεία και μουσεία, ως ζωτικής σημασίας ερευνητικές υποδομές. Στο πλαίσιο του θεματολογίου πολιτικής για τον ΕΧΕ 2025-2027, τα ιδρύματα αυτά αναγνωρίζονται όλο και περισσότερο όχι μόνο ως αποθετήρια, αλλά και ως ενεργοί κόμβοι στο οικοσύστημα της ανοικτής επιστήμης, επωφελούμενα από προτεινόμενες μεταρρυθμίσεις, όπως τα δικαιώματα δευτερογενούς δημοσίευσης. Η πράξη για τον ΕΧΕ αποσκοπεί στη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ της πολιτιστικής διατήρησης και της τεχνολογικής καινοτομίας με την προώθηση πρωτοβουλιών όπως ο κοινός ευρωπαϊκός χώρος δεδομένων για την πολιτιστική κληρονομιά και το ευρωπαϊκό συνεργατικό νέφος για την πολιτιστική κληρονομιά (ECCCH) για τη δημιουργία ψηφιακής υποδομής που θα συνδέει τους CHI και τους επαγγελματίες σε ολόκληρη την ΕΕ, καθώς και με την προώθηση της διασυνοριακής συνεργασίας. Οι προσπάθειες αυτές διασφαλίζουν ότι η συλλογική μνήμη της Ένωσης είναι πλήρως προσβάσιμη στην επιστημονική έρευνα αιχμής και στην κοινωνική πρόοδο.
Μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα σχετικά με την οδηγία για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας εν γένει στον ιστότοπο του χώρου δεδομένων. Σας ενθαρρύνουμε να συμμετάσχετε στην κοινότητα πνευματικών δικαιωμάτων για να μάθετε περισσότερα σχετικά με αυτές τις εξελίξεις.