Xi ħaġa mislufa, xi ħaġa ġdida ...
Wieħed mill-mekkaniżmi tad-drittijiet tal-awtur disponibbli biex jiġi żgurat li n-nies ikunu jistgħu jużaw kontenut protett bid-drittijiet tal-awtur għal skopijiet bħal-libertà tal-espressjoni, l-aċċess għall-informazzjoni u d-dritt għall-edukazzjoni huma “eċċezzjonijiet u limitazzjonijiet għad-drittijiet tal-awtur”. Sabiex dawn l-eċċezzjonijiet ikunu funzjonali fil-kuntest tal-użu online, jeħtieġ li jkunu uniformi fl-UE kollha, li bħalissa, fil-biċċa l-kbira tagħhom mhumiex.
Fl-2019, il-leġiżlatur tal-UE pprova jarmonizza u jimmodernizza l-qafas Ewropew tad-drittijiet tal-awtur permezz tad-Direttiva dwar id-Drittijiet tal-Awtur fis-Suq Uniku Diġitali (id-Direttiva CDSM). Wieħed mill-għanijiet tagħha kien li tiżgura l-funzjonament xieraq tat-tagħlim u l-apprendiment diġitali u transfruntier.
L-Artikolu 5 tad-Direttiva tal-2019 jipprevedi eċċezzjoni obbligatorja għall-fini ta’ “illustrazzjoni għat-tagħlim” fl-ambjent diġitali. L-illustrazzjoni timplika l-użu ta’ partijiet jew siltiet ta’ xogħlijiet (iżda wkoll xogħlijiet sħaħ meta jkunu iżgħar jew ma jkunux jistgħu jinqasmu) f’materjali edukattivi, jew użi oħra fil-kuntest tat-tagħlim. Madankollu, id-dispożizzjoni l-ġdida tista’ ma tkunx l-aħjar soluzzjoni għall-isfidi li jiffaċċjaw l-edukaturi.
Għandu jiġi nnotat li diġà teżisti eċċezzjoni għall-“illustrazzjoni għat-tagħlim” fil-livell tal-UE fl-Artikolu 5.3(a) tad-Direttiva InfoSoc tal-2001. L-eċċezzjoni InfoSoc tippermetti l-ħolqien ta’ kopji u komunikazzjoni ta’ xogħlijiet protetti minn kulħadd sa fejn ikun iġġustifikat mill-iskop (mhux kummerċjali). Din l-eċċezzjoni preeżistenti hija rilevanti għall-istituzzjonijiet tal-wirt kulturali minħabba li ma għandha l-ebda restrizzjoni f’termini ta’ min jista’ jibbenefika minnha. Għalhekk f’pajjiżi fejn l-eċċezzjoni hija implimentata bis-sħiħ, l-istituzzjonijiet tal-wirt kulturali jistgħu jagħmlu użu mill-eċċezzjoni edukattiva fl-attivitajiet tagħhom, inkluż għal korsijiet u avvenimenti edukattivi.
Xenarju legali frammentat
Il-problema bl-eċċezzjoni edukattiva InfoSoc mill-2001 hija li hija fakultattiva. Dan ifisser li l-Istati Membri jistgħu jillimitawha fuq livell nazzjonali, jew saħansitra ma jimplimentawha xejn. U filwaqt li l-Istati Membri kollha għandhom dispożizzjonijiet preeżistenti li b’xi mod jinkludu użi edukattivi bbażati fuq l-eċċezzjoni, il-biċċa l-kbira ma ttrasponewhiex bis-sħiħ.
Ħafna ġurisdizzjonijiet jillimitaw l-applikazzjoni tagħha f’diversi aspetti, bħas-suġġett, iżda wkoll it-tipi ta’ użu, il-ħlas ta’ kumpens u l-benefiċjarji. Filwaqt li l-biċċa l-kbira tal-Istati Membri jippermettu lill-utenti kollha, inklużi l-istituzzjonijiet tal-wirt kulturali, jużaw l-eċċezzjoni edukattiva, xi wħud minnhom jirrestrinġu l-kopertura għall-istabbilimenti edukattivi biss. Pereżempju, fil-Polonja l-esklużjoni espliċita tal-istituzzjonijiet tal-wirt kulturali mill-ambitu tal-istabbilimenti edukattivi hija kkonfermata mill-qrati nazzjonali.
Daħħal l-eċċezzjoni l-ġdida tas-CDSM, li kienet imfassla biex taħdem bħala minimu obbligatorju ta’ protezzjoni tad-drittijiet tal-utent fejn kienu kkonċernati użi edukattivi.
L-Artikolu 5 l-ġdid – kemm huwa obbligatorju?
Sfortunatament, l-Artikolu 5 tad-Direttiva CDSM għandu kamp ta’ applikazzjoni pjuttost dejjaq. Dan ikopri l-użu minn stabbilimenti edukattivi biss, filwaqt li jħalli barra l-istituzzjonijiet tal-wirt kulturali u dawk involuti fl-edukazzjoni mhux formali, u huwa limitat għall-użi diġitali, u joħloq frammentazzjoni fost l-Istati Membri u bejn it-tipi ta’ attivitajiet.
Barra minn hekk, in-natura tal-eċċezzjoni l-ġdida ma hijiex inkontestabbilment imperattiva. Id-Direttiva tippermetti lill-Istati Membri jillimitaw l-applikazzjoni parzjalment jew saħansitra kompletament, jew mad-disponibbiltà ta’ liċenzji “adatti” jew fid-diskrezzjoni sħiħa tagħhom. L-Istati Membri jistgħu jipprevedu l-esklużjoni ta' ċerti tipi ta' xogħlijiet, bħal materjali primarjament maħsuba għall-edukazzjoni, u jistgħu jiddeterminaw li parti biss minn xogħol tista' tintuża. Dawn jistgħu jipprovdu għal “carve-out” dwar użi speċifiċi kif ukoll għal kumpens ġust lid-detenturi tad-drittijiet. Anki l-eċċezzjoni kollha tista’ titneħħa jekk ikunu disponibbli liċenzji “xierqa”. Wieħed irid jistaqsi għaliex l-eċċezzjoni hija saħansitra mmarkata bħala obbligatorja.
Użu diġitali – yay jew nay?
Barra minn hekk, il-lingwa u r-retorika tal-eċċezzjoni tad-Direttiva CDSM jidhru li wasslu għal kunċetti żbaljati dwar l-eċċezzjoni preeżistenti InfoSoc “illustration for teaching” li taffettwa l-implimentazzjoni tad-direttiva l-ġdida fil-liġi nazzjonali. Il-leġiżlaturi nazzjonali jidhru li qed javviċinaw l-eċċezzjoni preeżistenti bis-sens vag li hija inapplikabbli għall-użi diġitali. Din il-kunċett żbaljat huwa fil-biċċa l-kbira xprunat mill-Artikolu 5 tat-titolu tad-Direttiva CDSM – “L-użu ta’ xogħlijiet u materjal tematiku ieħor f’attivitajiet ta’ tagħlim diġitali u transfruntiera” – u minn test mhux vinkolanti fid-Direttiva CDSM li jissuġġerixxi li xi użi diġitali għall-edukazzjoni jistgħu ma jkunux koperti mill-eċċezzjoni preeżistenti tal-UE.
Madankollu, l-eċċezzjoni ta’ “illustrazzjoni għat-tagħlim” li ntirtet minn InfoSoc mhijiex limitata għall-użu analogu. Skont id-Direttiva InfoSoc, id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 5(3) huma teknoloġikament newtrali. Għalhekk, l-eċċezzjoni edukattiva preċedenti diġà għandha tkopri l-użi diġitali, kif ukoll dawk transfruntiera.
Dan wassal biex l-Istati Membri introduċew l-eċċezzjoni l-ġdida tas-CDSM b’mod parallel ma’ dik eżistenti InfoSoc. Fil-biċċa l-kbira tal-każijiet diġà għandhom eċċezzjoni preeżistenti pjuttost wiesgħa u newtrali fir-rigward tat-teknoloġija ta’ “illustrazzjoni għat-tagħlim” li se titħalla intatta, u b’hekk tinħoloq inċertezza dwar kif iż-żewġ eċċezzjonijiet li jikkoinċidu se jinteraġixxu u japplikaw.
O armonizzazzjoni, fejn art thou?
Fl-aħħar mill-aħħar, l-approċċ tad-Direttiva CDSM ma jvarjax b’mod sinifikanti minn dak tal-InfoSoc. Għalkemm huwa ddikjarat li huwa obbligatorju, l-eċċezzjoni l-ġdida tagħti lill-Istati Membri biżżejjed għażliet biex ikollhom flessibbiltà fir-rigward tal-implimentazzjoni. Jekk għandha tinkiseb l-armonizzazzjoni ta’ salvagwardja legali ċara għall-użu ta’ materjal tad-drittijiet tal-awtur għall-edukazzjoni, probabbilment se tkun jew fil-forma ta’ tnaqqis tal-kamp ta’ applikazzjoni tat-traspożizzjonijiet eżistenti tal-InfoSoc fil-livell nazzjonali, jew fil-ħolqien ta’ żewġ eċċezzjonijiet paralleli li jikkoinċidu mingħajr ebda ċarezza dwar kif għandhom jiġu applikati.
Xi jfisser dan għall-istituzzjonijiet tal-wirt kulturali? Ir-riskju għall-qrati nazzjonali li jikkonkludu li peress li l-eċċezzjoni edukattiva l-ġdida tkopri l-użi diġitali, l-InfoSoc li tintiret trid tkun ristretta għall-użu analogu, jidher pjuttost għoli. Sfortunatament, in-nuqqas ta’ konsistenza tar-riforma ma jwassalx tajjeb għall-għan segwit mil-leġiżlatur tal-UE — is-simplifikazzjoni tal-użi edukattivi diġitali u transfruntiera, u fl-aħħar mill-aħħar, għaċ-ċertezza legali.
Qed tfittex aktar informazzjoni u gwida dwar id-drittijiet tal-awtur u l-wirt kulturali diġitali? Esplora r-riżorsi ddedikati tagħna.