Jakie są ograniczenia nie związane z prawami autorskimi w domenie publicznej?
Nasza sesja rozpoczęła się od ogólnego wprowadzenia do instrumentów poza prawami autorskimi, które mogą nakładać ograniczenia na Domenę Publiczną. Takie instrumenty mogą uniemożliwiać lub ograniczać zaangażowanie w utwór lub uzależniać zaangażowanie od spełnienia określonych warunków, takich jak zgoda autora utworu na jego ponowne wykorzystanie. Ograniczenia te mogą wynikać z kodeksów etycznych, których instytucje dziedzictwa kulturowego muszą przestrzegać, zwłaszcza w przypadku prac o delikatnym przedmiocie. Mogą one również wynikać z krajowych przepisów dotyczących dziedzictwa kulturowego, w których ograniczenie niekoniecznie wiąże się z prawami autorskimi do utworu, ale jest egzekwowane nawet wtedy, gdy utwór znajduje się w domenie publicznej.
Po wprowadzeniu nastąpiła dogłębna dyskusja na temat art. 14 dyrektywy w sprawie praw autorskich na jednolitym rynku cyfrowym i jej wdrożenia, w szczególności we Włoszech, Grecji i Niderlandach. Zgodnie z tym artykułem państwa członkowskie muszą ustanowić w swoim prawie krajowym przepisy stanowiące, że żaden materiał powstały w wyniku zwielokrotniania dzieła sztuki wizualnej, którego czas ochrony upłynął, nie będzie podlegał prawu autorskiemu ani prawom pokrewnym. Jeżeli jednak materiał powstały w wyniku takiej czynności zwielokrotniania jest oryginalny, w tym sensie, że stanowi własną twórczość intelektualną autora, utwór może nadal podlegać ochronie prawnoautorskiej. Jednym z głównych celów tej zasady jest uniemożliwienie instytucjom dziedzictwa kulturowego dochodzenia praw autorskich do cyfrowych reprodukcji dzieł dziedzictwa kulturowego znajdujących się w ich zbiorach, które znajdują się już w domenie publicznej. Oznacza to, że instytucje dziedzictwa kulturowego powinny szanować status domeny publicznej takich utworów, nie nakładając dalszych ograniczeń na ich cyfryzację, aby wspierać „dostęp do kultury i jej promocję” (motyw 53 CDSM).
Niektóre warunki ustanowione w innych instrumentach i wykraczające poza prawa autorskie, jak zaobserwowano w niektórych państwach członkowskich omówionych poniżej, zmniejszają jednak wpływ art. 14 i stwarzają dalsze przeszkody dla ochrony domeny publicznej.
Artykuł 14 CDSM a sytuacja we Włoszech
Członek Grupy Sterującej Europeana Copyright Community, Deborah de Angelis, wyjaśniła obecną sytuację we Włoszech w odniesieniu do transpozycji art. 14 CDSM do włoskiego prawa autorskiego. Podkreśliła, że silna ochrona dziedzictwa kulturowego we Włoszech pozostała nienaruszona nawet po transpozycji artykułu. Użytkownicy nadal muszą uzyskać zezwolenie od instytucji dziedzictwa kulturowego, która posiada dzieło fizyczne, i uiścić opłatę koncesyjną za powielanie cyfrowych obrazów dziedzictwa kulturowego będącego własnością państwa w domenie publicznej, jeżeli takie zwielokrotnianie jest przeznaczone do użytku komercyjnego.
Ponadto w kwietniu 2023 r. włoskie Ministerstwo Kultury wprowadziło minimalne opłaty za komercyjne wykorzystanie cyfrowych reprodukcji dziedzictwa kulturowego będącego własnością państwa, w tym utworów w domenie publicznej. Dekret ma zastosowanie do wszystkich państwowych publicznych instytucji dziedzictwa kulturowego i będzie miał również wpływ na instytucje, które opublikowały już cyfrowe reprodukcje państwowego dziedzictwa kulturowego na podstawie licencji Creative Commons, aby umożliwić dalsze ponowne wykorzystanie. De Angelis uważa, że sytuacja ta stanowi poważne zagrożenie dla domeny publicznej i ekspresji artystycznej, ponieważ przepisy nakładają znaczne ograniczenia na swobodny przepływ i korzystanie z dziedzictwa kulturowego.
Podobne problemy zaobserwowane w Grecji w związku z art. 14 CDSM
Marina Markellou z grupy sterującej Europeana Copyright Community wskazała, że ten sam problem obserwuje się również w Grecji, być może nawet w gorszym stanie. Pomimo dosłownej transpozycji art. 14 CDSM do greckiego prawa krajowego, ograniczenie przewidziane w greckim kodeksie dziedzictwa kulturowego nadal istnieje. Oznacza to, że wymagane jest uprzednie zezwolenie greckiego Ministerstwa Kultury na reprodukcję, rozpowszechnianie i przedstawianie dóbr kultury należących do państwa nie tylko w celach komercyjnych, ale również niekomercyjnych. Pozwolenia udziela się po uiszczeniu opłaty na rzecz Greckiej Organizacji Rozwoju Zasobów Kulturowych, która określa również czas trwania i warunki udzielonego zezwolenia. Brak znormalizowanego procesu, który jest kosztowny, czasochłonny i nieprzejrzysty, stanowi dodatkową trudność dla takiego nadmiernego zastrzeżenia.
W związku z tym przepis ten wydaje się być sprzeczny nawet w przypadku korzystania z materiałów chronionych prawem autorskim objętych zakresem wyjątków i ograniczeń prawa autorskiego i stwarza poważne wyzwania dla zgodnego z prawem ponownego wykorzystywania utworów dziedzictwa kulturowego.
Sukces z art. 14 CDSM w Niderlandach
Członek grupy zadaniowej ds. art. 14 Europeany, Maarten Zeinstra, również uczestniczył w naszej sesji i wyjaśnił stan transpozycji i wdrożenia art. 14 w Niderlandach. Wyjaśnił, że art. 14 CDSM nie został transponowany do niderlandzkiego prawa krajowego, ponieważ to ostatnie jest już zgodne z przepisem CDSM. Mimo to Zeinstra stwierdził, że czasami obserwuje praktyki poszczególnych instytucji dziedzictwa kulturowego, które ograniczają ponowne wykorzystywanie utworów w domenie publicznej, na przykład zezwalając jedynie na pobieranie utworów w celach niekomercyjnych. Na szczęście Niderlandy nie mają jednak żadnych dodatkowych ograniczeń w domenie publicznej wynikających z kodeksów dziedzictwa kulturowego, w przeciwieństwie do sytuacji we Włoszech i Grecji.
Śledzenie prac grupy zadaniowej ds. art. 14
Rozdrobnienie wdrażania i wpływu art. 14 CDSM może być mylące dla wielu i wymaga wspólnych wysiłków w celu zrozumienia różnych zastosowań i działań na rzecz ochrony celów domeny publicznej. Jeśli jesteś zainteresowany śledzeniem wydarzeń na tym froncie, zapoznaj się z pracami grupy zadaniowej ds. art. 14 Europeany!
Dowiedz się więcej i zaangażuj się
Lubisz czytać o tych dyskusjach? Dołącz do nas w nadchodzących godzinach Biura Praw Autorskich i Politycznych! Przegląd wszystkich nadchodzących sesji można znaleźć tutaj. Nasza następna sesja w dniu 12 grudnia będzie dotyczyć zastosowań transgranicznych: wyjaśnienie kwestii związanych z jurysdykcją mającą zastosowanie przy korzystaniu z materiałów chronionych prawem autorskim.