Wat zijn enkele beperkingen van niet-auteursrecht op het publieke domein?
Onze sessie begon met een algemene inleiding tot de instrumenten, afgezien van auteursrechten die beperkingen kunnen opleggen aan het publieke domein. Dergelijke instrumenten kunnen de betrokkenheid bij een werk voorkomen of beperken of de betrokkenheid afhankelijk stellen van bepaalde voorwaarden, zoals de toestemming van de auteur van het werk om het te hergebruiken. Deze beperkingen kunnen voortvloeien uit ethische codes waaraan instellingen voor cultureel erfgoed zich moeten houden, met name wanneer het werk gevoelige onderwerpen bevat. Ze kunnen ook afkomstig zijn van nationale wetgeving inzake cultureel erfgoed, waarbij de beperking niet noodzakelijkerwijs gekoppeld is aan het auteursrecht op het werk, maar wordt gehandhaafd, zelfs wanneer een werk zich in het publieke domein bevindt.
Deze inleiding werd gevolgd door een diepgaande discussie over artikel 14 van de richtlijn inzake auteursrechten in de digitale eengemaakte markt (CDSM) en de uitvoering ervan, met name in Italië, Griekenland en Nederland. Volgens dit artikel moeten de lidstaten in hun nationale wetgeving regels opnemen die bepalen dat materiaal dat voortvloeit uit een reproductiehandeling van een kunstwerk waarvan de beschermingstermijn is verstreken, niet onder het auteursrecht of naburige rechten valt. Indien het materiaal dat het resultaat is van een dergelijke reproductiehandeling echter origineel is, in die zin dat het de eigen intellectuele schepping van de auteur is, kan het werk nog steeds auteursrechtelijke bescherming genieten. Een van de belangrijkste doelstellingen van deze regel is te voorkomen dat instellingen voor cultureel erfgoed auteursrechten doen gelden op de digitale reproducties van werken van cultureel erfgoed in hun collecties, die zich al in het publieke domein bevinden. Dit betekent dat van instellingen voor cultureel erfgoed wordt verwacht dat zij de status van het publieke domein van dergelijke werken eerbiedigen door geen verdere beperkingen op te leggen aan de digitalisering ervan, ter ondersteuning van “de toegang tot en de bevordering van cultuur” (overweging 53 CDSM).
Bepaalde voorwaarden die in andere instrumenten zijn vastgesteld en verder gaan dan het auteursrecht, zoals vastgesteld in sommige lidstaten die hieronder worden besproken, verminderen echter de impact van artikel 14 en creëren verdere belemmeringen voor de bescherming van het publieke domein.
Artikel 14 CDSM en de Italiaanse situatie
Deborah de Angelis, lid van de stuurgroep van de Europeana Copyright Community, lichtte de huidige situatie in Italië toe met betrekking tot de omzetting van artikel 14 CDSM in de Italiaanse wet op het auteursrecht. Zij benadrukte dat de sterke bescherming van cultureel erfgoed in Italië ook na de omzetting van het artikel onaangetast is gebleven. Gebruikers moeten nog steeds toestemming verkrijgen van een instelling voor cultureel erfgoed die houder is van een fysiek werk en een concessievergoeding betalen voor het reproduceren van digitale afbeeldingen van cultureel erfgoed in staatseigendom in het publieke domein, indien dergelijke reproducties voor commercieel gebruik zijn.
Voorts heeft het Italiaanse ministerie van Cultuur in april 2023 minimumvergoedingen ingevoerd voor het commerciële gebruik van digitale reproducties van cultureel erfgoed in staatseigendom, met inbegrip van werken in het publieke domein. Het besluit is van toepassing op alle openbare instellingen voor cultureel erfgoed in staatsbezit en heeft ook gevolgen voor instellingen die al digitale reproducties van cultureel erfgoed in staatsbezit hebben gepubliceerd met Creative Commons-licenties om verder hergebruik mogelijk te maken. De Angelis beschouwt deze situatie als een ernstige bedreiging voor het publieke domein en de artistieke expressie, aangezien de regels aanzienlijke beperkingen opleggen aan het vrije verkeer en het genot van cultureel erfgoed.
Vergelijkbare problemen waargenomen in Griekenland met artikel 14 CDSM
Marina Markellou van de Europeana Copyright Community Steering Group wees erop dat hetzelfde probleem ook wordt waargenomen in Griekenland, misschien zelfs in een slechtere staat. Ondanks een letterlijke omzetting van artikel 14 CDSM in de Griekse nationale wetgeving, bestaat de beperking op grond van de Griekse code voor cultureel erfgoed nog steeds. Dit betekent dat voorafgaande toestemming van het Griekse ministerie van Cultuur nodig is voor de reproductie, verspreiding en weergave van cultuurgoederen die aan de staat toebehoren, niet alleen voor commerciële maar ook voor niet-commerciële doeleinden. Toestemming wordt verleend na betaling van een vergoeding aan de Helleense Organisatie voor de Ontwikkeling van Culturele Hulpbronnen, die ook de duur en de voorwaarden van de verleende toestemming aanduidt. Het ontbreken van een gestandaardiseerd proces dat kostbaar, tijdrovend en ondoorzichtig is, is een extra moeilijkheid bij een dergelijk buitensporig voorbehoud.
Daarom lijkt de bepaling zelfs in strijd te zijn met het gebruik van auteursrechtelijk beschermd materiaal dat binnen de werkingssfeer van uitzonderingen en beperkingen op het auteursrecht valt, en brengt zij aanzienlijke uitdagingen met zich mee voor rechtmatig hergebruik van werken van cultureel erfgoed.
Succes met artikel 14 CDSM in Nederland
Een lid van de Europeana Article 14 Task Force, Maarten Zeinstra, was ook in onze vergadering en legde de stand van zaken van de omzetting en uitvoering van artikel 14 in Nederland uit. Hij verduidelijkt dat artikel 14 CDSM niet is omgezet in Nederlands nationaal recht, aangezien dit laatste reeds in overeenstemming is met de CDSM-bepaling. Desondanks verklaarde Zeinstra dat hij soms praktijken van individuele instellingen voor cultureel erfgoed waarneemt die het hergebruik van werken in het publieke domein beperken door bijvoorbeeld alleen downloads van werken voor niet-commerciële doeleinden toe te staan. Gelukkig kent Nederland, in tegenstelling tot Italië en Griekenland, geen extra beperkingen ten aanzien van het publieke domein die voortvloeien uit culturele erfgoedcodes.
Volg de werkzaamheden van de taskforce van artikel 14
Het versnipperde landschap van de uitvoering en impact van artikel 14 CDSM kan voor velen verwarrend zijn en vereist een gezamenlijke inspanning om de verschillende toepassingen te begrijpen en te werken aan het waarborgen van de doelstellingen van het publieke domein. Als u geïnteresseerd bent in het volgen van de ontwikkelingen op dit gebied, bekijk dan de werkzaamheden van de taskforce artikel 14 van Europeana !
Kom meer te weten en doe mee
Vond je het leuk om over deze discussies te lezen? Doe dan mee met de aankomende Copyright and Policy Office-uren! Een overzicht van alle komende sessies vindt u hier. Onze volgende zitting op 12 december zal betrekking hebben op grensoverschrijdend gebruik: verduidelijking van vragen rond het toepasselijke rechtsgebied bij het gebruik van auteursrechtelijk beschermd materiaal.