Għal diversi snin, l-Europeana – permezz tal-politiki, l-istandards u l-komunikazzjonijiet tagħha – kienet favur il-prattika ta’ istituzzjonijiet li jużaw liċenzji ta’ Creative Commons fuq kopji diġitali jew surrogati ta’ xogħol, meta l-oriġinal ikun barra mid-drittijiet tal-awtur u la jkunu l-kreaturi u lanqas id-detenturi tad-drittijiet. Il-Karta tad-Dominju Pubbliku tagħna tistabbilixxi li sabiex jinkiseb dominju pubbliku b’saħħtu u b’saħħtu, id-diġitalizzazzjoni ta’ xogħol ta’ dominju pubbliku jenħtieġ li ma teħodhiex lura biex tkun protetta u ma tkunx tista’ terġa’ tintuża. Hemm il-periklu li jiġi mminat id-dominju pubbliku, prinċipju ċentrali fil-liġi dwar id-drittijiet tal-awtur.
Wara li taħdem biex tqajjem kuxjenza dwar il-kwistjoni, l-Europeana tiċċelebra l-adozzjoni tal-Artikolu 14 tad-Direttiva dwar id-Drittijiet tal-Awtur fis-Suq Uniku Diġitali. Din id-dispożizzjoni tistabbilixxi li x-xogħlijiet tal-arti viżiva fid-dominju pubbliku għandhom jibqgħu fid-dominju pubbliku ladarba jiġu diġitalizzati, sakemm id-diġitalizzazzjoni ma tkunx oriġinali biżżejjed li tista' tattira l-protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur. It-28 stat membru kollha ser ikollhom jadottawha u jagħmluha liġi nazzjonali (sa Ġunju 2021). Andrea Wallace, flimkien ma’ Ellen Euler, ilha tirriċerka l-Artikolu u l-implikazzjonijiet tiegħu.
Liema kwistjoni qed jipprova jindirizza l-Artikolu 14?
L-Artikolu 14 jikkonfronta l-prattika li ilha teżisti li jintalab dritt tal-awtur f’riproduzzjonijiet mhux oriġinali ta’ xogħlijiet ta’ dominju pubbliku. Biex tiġi attirata l-protezzjoni, xogħol irid ikun "oriġinali" biżżejjed skont il-liġi dwar id-drittijiet tal-awtur. Għal xi żmien, kien hemm nuqqas ta' awtorità legali vinkolanti dwar jekk ir-riproduzzjonijiet ta' xogħlijiet ta' dominju pubbliku, bħal ritratti ta' pitturi ta' dominju pubbliku, humiex oriġinali biżżejjed biex jattiraw id-drittijiet tal-awtur tagħhom stess.
Minħabba dan, l-istituzzjonijiet tal-wirt kulturali, l-aġenziji tal-librerija tal-istampi, u sidien oħra setgħu jibnu mudelli ta’ negozju madwar il-pretensjoni tad-drittijiet tal-awtur fir-riproduzzjonijiet tad-dominju pubbliku u l-impożizzjoni ta’ tariffa fuq il-pubbliku biex juża l-immaġnijiet. Iżda dan għandu l-effett li jeskludi lill-pubbliku milli jaċċessa xogħlijiet tal-arti mingħajr dritt tal-awtur, u jikkontradixxi r-raġunament wara l-iskadenza tad-drittijiet tal-awtur u xogħol li jgħaddi fid-dominju pubbliku. Id-dominju pubbliku għandu jkun disponibbli għal kulħadd biex jużah għal kwalunkwe skop: il-ħolqien ta' beni kulturali ġodda, il-ħolqien ta' għarfien ġdid, eċċ.
X’inhu l-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 14? Tapplika għal kwalunkwe tip ta’ xogħol, u għal kwalunkwe format ta’ diġitalizzazzjoni?
L-Artikolu 14 japplika biss għal "xogħlijiet tal-arti viżiva" fid-dominju pubbliku. Id-Direttiva ma tiddefinixxix x’inhu xogħol tal-arti viżiva, għalhekk jeħtieġ li nħarsu lejn il-liġi nazzjonali għal kjarifika dwar dan f’kull Stat Membru. Ħafna studjużi, avukati tal-aċċess miftuħ, Europeana u l-pubbliku ġenerali jittamaw li l-Istati Membri jittrasponu l-Artikolu 14 b'mod wiesa' biex jinkludu x-xogħlijiet kollha tad-dominju pubbliku. Inkella, il-materjali li jirriżultaw minn att ta’ riproduzzjoni ta’ ktieb, tpinġija xjentifika, folji tal-mużika, manuskritt, mappa, jew xogħlijiet importanti oħra tad-dominju pubbliku jaqgħu barra mill-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 14. Lanqas ma japplika għal kull xogħol tal-arti viżiva - dawk biss li għalihom id-drittijiet tal-awtur skadew. Dan ifisser li r-riproduzzjonijiet ta’ xogħlijiet tal-arti bid-drittijiet tal-awtur mhumiex affettwati mill-Artikolu 14.
B’mod ġenerali, l-Artikolu 14 huwa abbozzat b’mod pjuttost wiesa’ - jantiċipa li t-teknoloġiji u l-midja inevitabbilment se jinbidlu. Din hija qawwa, meta wieħed iqis li tapplika għal "kwalunkwe materjal li jirriżulta minn att ta' riproduzzjoni". Pereżempju, dan jista’ jinkludi metadata, kodiċi tas-software, data mhux ipproċessata minn scans 3D jew fotografija diġitali, kif ukoll kwalunkwe materjal prodott permezz ta’ teknoloġiji futuri, irrispettivament mill-format.
Dan ifisser li l-GLAMs ma jistgħux jibqgħu jipproteġu, permezz tad-drittijiet tal-awtur u drittijiet relatati, id-diġitalizzazzjoni li jagħmlu ta' xogħlijiet tal-arti viżiva fid-dominju pubbliku?
Kuntrarju għat-twemmin popolari... le. Mhuwiex kanċellazzjoni diretta tad-drittijiet tal-awtur. Dak li jgħid it-test, huwa li se jiġu protetti biss il-materjali li jissodisfaw il-limitu tad-drittijiet tal-awtur tal-UE. Ma hemmx aktar protezzjonijiet tad-drittijiet relatati; protezzjonijiet tad-drittijiet tal-awtur biss. L-argument tal-aġenziji tal-libreriji tal-istampi u ta’ ħafna istituzzjonijiet tal-wirt kulturali minn dejjem kien li r-riproduzzjonijiet fidili ta’ xogħlijiet ta’ dominju pubbliku jissodisfaw dak il-limitu. Se jkun interessanti li wieħed jara jekk dawn l-asserzjonijiet jippersistux wara t-traspożizzjoni nazzjonali, jew jekk is-sidien fl-aħħar humiex se jwieġbu s-sejħa tal-pubbliku biex jirrilaxxaw materjali ta’ riproduzzjoni fid-dominju pubbliku. Hemm possibbiltà li xi wħud jistgħu jirreżistu l-iskop tal-Artikolu 14, kemm jekk ikomplu jitolbu d-drittijiet tal-awtur jew billi jillimitaw l-aċċess għal materjali ta’ riproduzzjoni b’modi oħra, bħal permezz ta’ termini restrittivi tas-sit web jew billi ma jagħmlu d-data disponibbli xejn.
X'inhuma l-konklużjonijiet ewlenin tar-riċerka tiegħek?
Minbarra ż-żona griża madwar l-Artikolu 14 diġà diskussa, Ellen u jien jargumentaw ukoll li hemm modi oħra li t-talbiet tad-drittijiet tal-awtur - jew restrizzjonijiet simili għad-drittijiet tal-awtur - jistgħu jippersistu anke wara t-traspożizzjoni nazzjonali. Xi eżempji jinkludu projbizzjonijiet tal-fotografija fuq il-post għall-viżitaturi, termini u kundizzjonijiet restrittivi tas-sit web, u lakuni oħra pprovduti mid-Direttiva dwar l-Informazzjoni tas-Settur Pubbliku tal-2019. Id-dokument tagħna bħalissa qed jiġi rieżaminat, iżda nittamaw li nagħmluh disponibbli għall-pubbliku dalwaqt.
Xi ħaġa li tirrakkomanda lill-istituzzjonijiet tal-wirt kulturali?
Nirrakkomandaw li l-istituzzjonijiet iħaddnu l-ispirtu tal-kultura favur il-miftuħ tad-Direttiva tal-UE u jkunu eċċitati dwar il-potenzjal li jġib miegħu l-aċċess miftuħ mifrux (filwaqt li, naturalment, jitqiesu kunsiderazzjonijiet xierqa oħra ta’ liċenzjar). Fil-fatt, l-istituzzjonijiet jistgħu jibdew jirrevedu l-politiki dwar id-drittijiet tal-proprjetà intellettwali issa, aktar milli jistennew it-traspożizzjoni nazzjonali tad-Direttiva DSM tal-2019. L-istħarriġ Open GLAM li Douglas McCarthy u jien nimmaniġġja għandu kolonna li torbot mal-politiki ta’ aċċess miftuħ li jintużaw minn kull istituzzjoni. Huwa post tajjeb ħafna biex tibda tesplora x’qed jagħmlu GLAMs oħra.
L-aċċess miftuħ jista’ jidher enormi. Iżda hemm għadd ta’ pjattaformi online (u komunitajiet ta’ voluntiera ħerqana) disponibbli biex jgħinu lill-istituzzjonijiet jirrilaxxaw kontenut, bħal Wikimedia Commons jew GitHub. Nirrakkomandaw ir-rilaxx ta’ settijiet ta’ data ta’ kwalità għolja taħt liċenzja Creative Commons CC0 u li l-komunità online titħalla terġa’ tingħaqad u terġa’ tuża.
Il-momentum għall-GLAM Miftuħ diġà qiegħed hemm u qed jikber. L-Artikolu 14 se jservi bħala katalist importanti għall-adozzjoni ta’ politiki ta’ aċċess miftuħ u se jgħin lil dawk li diġà qed jaħdmu internament biex jiksbu aktar appoġġ fir-rilaxx ta’ kollezzjonijiet diġitali online. Dan huwa dak li qed nistennew l-aktar! Ilkoll kemm aħna għandna nistennew bil-ħerqa l-innovazzjoni diġitali inevitabbli u l-ġenerazzjoni l-ġdida tal-għarfien li se tirriżulta minn aċċess akbar għad-dominju pubbliku.