Czy możesz opowiedzieć nam o sobie i historii Fundacji Pamięci o Niewolnictwie?
Jestem Aïssata Seck, dyrektor Fundacji Pamięci Niewolnictwa. Moja kariera jest naznaczona wieloletnim zaangażowaniem w uznanie historii i pamięci senegalskich Tirailleurs (żołnierzy francuskich oddziałów kolonialnych) oraz, szerzej, w promowanie wspomnień związanych z niewolnictwem i spuścizną kolonialną.
Fundacja, uznana organizacja interesu publicznego, została utworzona w 2019 r. przez rząd francuski w celu kontynuowania i rozszerzania wysiłków na rzecz uznania zainicjowanych ustawą Taubira z 2001 r. Jego misją jest przekazywanie historii kolonialnego zniewolenia, celebrowanie jego wspomnień i promowanie dziedzictwa kulturowego, które z niego wynika. Działa w kontynentalnej Francji, na terytoriach zamorskich i na arenie międzynarodowej.
Na jakich projektach koncentruje się obecnie FME?
Po obchodzeniu dwusetnej rocznicy odszkodowania nałożonego na Haiti w 1825 r. w 2025 r., Fundacja przygotowuje się obecnie do dwóch głównych kamieni milowych.
Pierwszym z nich jest upamiętnienie 25. rocznicy ustawy Taubira w 2026 r., która uznała zniewolenie za zbrodnię przeciwko ludzkości. Dążymy do tego, aby był to moment pamięci, obywatelstwa i kultury o zasięgu krajowym i międzynarodowym.
Obejmie to mobilizację instytucji kulturalnych, wydarzenia edukacyjne i naukowe, a także inicjatywy skupiające młodzież, artystów, badaczy i partnerów międzynarodowych. Będzie to również okazja do wprowadzenia krajowego znaku "Lieux de Mémoire" (Miejsca Pamięci), który ma promować i łączyć francuskie obiekty dziedzictwa związane z historią zniewolenia.
Druga to przygotowanie dużej wystawy w 2027 r., która będzie ważnym krokiem w kierunku uwidocznienia historii zniewolenia we Francji i udostępnienia jej jak największej liczbie osób. Projekty te wpisują się w szerszą dynamikę: przekazując, jednocząc i trwale wpisując tę historię w świadomość zbiorową.
Jakie działania podejmujesz w związku z edukacją i dlaczego uważasz to za ważne?
Edukacja jest w centrum naszej misji. Opracowujemy zasoby edukacyjne dla nauczycieli, organizujemy konkursy szkolne i oferujemy narzędzia dostosowane do młodych odbiorców. Wyzwanie polega na daniu młodym ludziom kluczy do zrozumienia tej uniwersalnej historii i zwalczania uprzedzeń. Przekazywanie wiedzy jest niezbędne do zbudowania sprawiedliwszego społeczeństwa, które jest świadome swojej przeszłości.
Jakie wyzwania napotkali Państwo, podkreślając czarne dziedzictwo kulturowe we Francji?
Pierwszym wyzwaniem jest niewidzialność: przez długi czas dziedzictwo związane z niewolnictwem i czarnymi populacjami było ignorowane lub marginalizowane w narracjach narodowych. Musimy pracować nad jego uznaniem i integracją ze wspólnym dziedzictwem.
Drugie wyzwanie ma charakter memoriałowy i polityczny: historia ta dotyka głębokich ran i czasami pozostaje źródłem napięcia. Wreszcie mamy do czynienia z wyzwaniem materialnym: identyfikacja, konserwacja i promocja obiektów i archiwów koniecznie wymaga znacznych zasobów.
W jaki sposób praktyki cyfrowe wsparły Twoją pracę i misję?
Technologia cyfrowa jest podstawowym narzędziem poszerzania dostępu do tej historii. Pozwala na szerokie rozpowszechnianie zasobów edukacyjnych, dostępność zdigitalizowanych archiwów oraz możliwość dotarcia do młodych i połączonych odbiorców.
Na przykład w czasie pandemii nasze działania cyfrowe miały zasadnicze znaczenie dla utrzymania transmisji i upamiętnień. Obecnie prowadzimy dalsze badania nad mediacją cyfrową za pośrednictwem mediów społecznościowych i platform współpracy.
Jakie znaczenie z Państwa perspektywy ma podkreślenie tych zdigitalizowanych obiektów w FME?
Cyfryzacja umożliwia zachowanie i uwidocznienie obiektów, które są często rozproszone, kruche lub trudno dostępne. Demokratyzuje dostęp do dziedzictwa i oferuje możliwość odniesienia perspektyw poprzez powiązanie zbiorów znajdujących się we Francji, Europie, terytoriach zamorskich lub obu Amerykach. Dla Fundacji jest to sposób zakotwiczenia tej historii w globalnej i wspólnej narracji.
Czy możesz opowiedzieć nam o konkretnej historii lub obiekcie, który zainteresował Twoją publiczność?
Jednym z najbardziej uderzających obiektów jest rozporządzenie Karola X z 1825 r. nakładające kolosalne odszkodowanie na Haiti w zamian za jego uznanie. Oryginalne archiwum, zachowane we Francuskich Archiwach Narodowych, wzbudza silne emocje: uosabia zarówno wolność uzyskaną przez Haiti, jak i niesprawiedliwość długu, która wpłynęła na jego rozwój. Jego prezentacja publiczności w 2025 r. była potężnym momentem pamięci i edukacji.
Jakiej rady udzieliłby Pan innym instytucjom europejskim poszukującym sposobów na podkreślenie ich czarnej historii?
Najpierw radzę im współpracować z zainteresowanymi społecznościami, współtworzyć narracje i unikać podejścia odgórnego. Następnie, aby włączyć narodowe wspomnienia w dialog z globalną historią: Historia czarnych populacji w Europie jest nierozerwalnie związana z Atlantykiem i Oceanem Indyjskim, kolonialnymi i postkolonialnymi cyrkulacjami. Wreszcie, zainwestować w badania, edukację i cyfryzację, które są potężnymi dźwigniami do trwałego wpisania tych historii w zbiorową świadomość.
Fundacja pour la mémoire de l’esclavage met la mémoire nationale en dialogue avec l'histoire globale
Nous nous entretenons avec Aïssata Seck, directrice de la Fondation pour la Mémoire de l’Esclavage, sur la mission de l’organisation et sur la manière dont elle donne aux jeunes les clés pour comprendre l’histoire et lutter contre les préjugés.
Pouvez-vous nous parler de vous et de l’histoire de la Fondation pour la mémoire de l’esclavage?
Je suis Aïssata Seck, directrice de la Fondation pour la mémoire de l’esclavage. Mon parcours est marqué par un engagement de longue date pour la reconnaissance de l’histoire et de la mémoire des tirailleurs sénégalais et, plus largement, pour la valorisation des mémoires liées à l’esclavage et aux héritages coloniaux.
La Fondation,reconnue d’utilité publique, a été créée en 2019 par l’État français pour poursuivre et amplifier l’action de reconnaissance initiée par la loi Taubira de 2001. Elle a pour mission de transmettre l’histoire de l’esclavage colonial, de célébrer ses mémoires et de valoriser les héritages culturels qui en sont issus. Elle agit en France hexagonale, dans les Outre-mer et à l’international.
Sur quels projets FME se concentre-t-il actuellement? - Kto odpowiedział?
Après avoir marqué en 2025 le bicentenaire de l’indemnité imposée à Haïti en 1825, la Fondation prépare désormais deux grandes échéances.
La première est la commémoration des 25 ans de la loi Taubira en 2026, une loi fondatrice qui a reconnu l’esclavage comme crime contre l’humanité. Nous voulons en faire un moment mémoriel, citoyen et culturel d’ampleur nationale et internationale.
Cela passera par la mobilisation des institutions culturelles, des événements éducatifs et scientifiques, mais aussi par des initiatives qui associent la jeunesse, les artistes, les chercheurs et les partenaires internationaux. Ce sera également l’occasion de lancer un label national des „Lieux de mémoire”, destiné à valoriser et relier les sites patrimoniaux liés à l’histoire de l’esclavage.
La deuxième est la préparation d’une grande exposition en 2027, qui constituera une étape majeure pour rendre visible et accessible au plus grand nombre l’histoire de l’esclavage en France.
Ces projets s’inscrivent dans une dynamique plus large : transmettre, fédérer et inscrire durablement cette histoire dans la conscience collective.
Quel genre d’activités faites-vous autour de l’éducation et pourquoi trouvez-vous cela important ?
L’éducation est au cœur de notre mission. Nous développons des ressources pédagogiques pour les enseignants, organisons des concours scolaires et proposons des outils adaptés aux jeunes publics. L’enjeu est de donner à la jeunesse les clés de compréhension de cette histoire universelle et de lutter contre les préjugés. La transmission est essentielle pour construire une société plus juste et consciente de son passé.
Quels défis avez-vous rencontrés pour mettre en valeur le patrimoine Noir en France ?
Le premier défi est l’invisibilisation: longtemps, le patrimoine lié à l’esclavage et aux populations noires a été ignoré ou marginalisé dans les récits nationaux. Il faut travailler à sa reconnaissance et à son intégration dans le patrimoine commun (ang.). Le deuxième défi est d’ordre mémoriel et politique: cette histoire touche à des blessures profondes et reste parfois źródło napięć. Enfin, il existe un défi matériel: l’identification, la conservation et la valorisation des objets et archives nécessitent des moyens importants.
Komentarz les pratiques numériques ont-elles soutenu votre travail et votre mission?
Le numérique est un outil fondamental pour élargir l’accès à cette histoire. Il permet de diffuser largement des ressources pédagogiques, de rendre accessibles des archives numérisées, et d’atteindre des publics jeunes et connectés.
Wisiorek la pandémie, par exemple, nos activités numériques ont été essentielles pour maintenir la transmission et les commémorations. Aujourd’hui, nous explorons davantage la médiation numérique à travers les réseaux sociaux et des plateformes collaboratives.
De votre point de vue, quelle est l’importance de mettre en valeur ces objets numérisés au FME ?
„La numérisation permet de sauvegarder et de rendre visibles des objets souvent dispersés, fragiles ou difficilement accessibles”. Elle démocratise l’accès au patrimoine et offre la possibilité de croiser les regards, en reliant des collections situées en France, en Europe, dans les Outre-mer ou dans les Amériques. Pour la Fondation, c’est une manière d’ancrer cette histoire dans un récit global et partagé.
Pouvez-vous nous parler d’une histoire ou d’un objet particulier qui a intéressé votre public?
L’un des objets les plus marquants est l’ordonnance de Charles X de 1825 imposant à Haïti une indemnité colossale en échange de sa reconnaissance. L’archive originale, conservée aux Archives nationales, suscite une émotion forte: elle incarne à la fois la liberté conquise par Haïti et l’injustice de la dette qui a pesé sur son développement. Sa présentation au public en 2025 a été un moment fort de mémoire et de pédagogie.
Quels conseils donneriez-vous aux autres institutions européennes qui cherchent des moyens de mettre en valeur leur histoire des Noirs?
Je leur conseillerais d’abord de travailler avec les communautés concernées, pour co-construire les récits et éviter une approche descendante. Ensuite, de faire dialoger les mémoires nationales avec l’histoire globale: „histoire des populations noires en Europe est indissociable des circulations atlantiques et d’Océan indien, coloniales et postcoloniales”. Enfin, d’investir dans la recherche, l’éducation et la numérisation, qui sont des leviers puissants pour inscrire durablement ces histoires dans la conscience collective.