Sinds 2000 ben ik secretaris-generaal van Europa Nostra, de grootste pan-Europese federatie van erfgoedorganisaties. Als zodanig ben ik verantwoordelijk voor de strategische en beleidsmatige leiding van de organisatie. Mijn rol omvat het toezicht op, de coördinatie van en de strategische begeleiding van alle door Europa Nostra uitgevoerde activiteiten, alsook het onderhouden van betrekkingen en partnerschappen met erfgoedorganisaties en -instellingen op alle bestuursniveaus. Laat ik eraan toevoegen dat dit veel meer is dan een baan, dit is een echte missie van mijn leven geworden. Ik zie mijn taak als het bouwen van bruggen en het neerhalen van - zichtbare en onzichtbare - muren tussen landen, gemeenschappen en burgers in Europa, door de cohesieve kracht van ons gedeelde culturele erfgoed.
In de afgelopen decennia is er veel veranderd in de wereld van cultureel erfgoed. De twee grootste - en gunstigste - veranderingen zijn: 1) een veel breder begrip van het begrip cultureel erfgoed, en 2) een grotere publieke erkenning van de waarde ervan.
Naar een meer inclusief begrip van cultureel erfgoed
Wat het eerste punt betreft, werd Europa Nostra in 1963 opgericht met als doel „de bescherming van monumenten, locaties en habitats van artistiek, historisch of natuurlijk belang”. Sindsdien zijn onze activiteiten echter geëvolueerd en uitgebreid - en zullen ze dat blijven doen - om gelijke tred te houden met de evolutie van erfgoedkennis en -praktijk en om een steeds inclusiever begrip van cultureel erfgoed weer te geven. Vandaag wil Europa Nostra DE stem zijn voor cultureel erfgoed in Europa, en ons werk bestrijkt cultureel erfgoed in zijn breedste begrip: van natuurlijk tot tastbaar, immaterieel of digitaal - in samenwerking met Europeana.
Bij Europa Nostra ondersteunen we de digitalisering van cultureel erfgoed op verschillende manieren, onder meer door excellentie op dit gebied te vieren en te bevorderen, met name via de European Heritage Awards / Europa Nostra Awards. Een inspirerend project dat deze prestigieuze prijs heeft ontvangen, is de digitalisering van de collectie van Naturalis Biodiversity Center in Leiden (Nederland), waar negen miljoen zoölogische, botanische en geologische exemplaren van over de hele wereld werden gedigitaliseerd, waardoor verder onderzoek werd vergemakkelijkt en het publiek deze collectie kon ontdekken. Een ander opmerkelijk project is RomArchive, een digitaal archief dat door Roma zelf is gecreëerd om hun cultuur en erfgoed zichtbaar te maken. Dit is een van onze meest recente prijswinnaars en we zullen het vieren op 29 oktober op de speciale erfgoedavond in het Theatre du Chatelet in Parijs.
We ondersteunen ook de digitale transformatie van het Europese culturele erfgoed door partnerschappen op te bouwen met belangrijke belanghebbenden. Eerder dit jaar ondertekenden Europa Nostra en ViMM (Virtueel Multimodaal Museum) een gezamenlijke verklaring waarin de rol van digitale technologieën voor de toekomst van cultureel erfgoed wordt benadrukt. De verklaring werd opgesteld als antwoord van ViMM op de Berlijnse oproep tot actie “Cultureel erfgoed voor de toekomst van Europa”, die in 2018 werd gelanceerd door Europa Nostra, het Duitse Comité voorcultureel erfgoed (DNK) en de Pruisische Stichting voor cultureel erfgoed (SPK) ter gelegenheid van het Europees Jaar van het cultureel erfgoed.
Natuurlijk hebben we een uitstekende dialoog met Europeana (we hebben allebei ons hoofdkantoor in Den Haag!) zowel bilateraal als via de actieve deelname van Europeana aan de Europese Erfgoedalliantie 3.3. gecoördineerd door het kantoor van Europa Nostra in Brussel. Samen met Europeana zijn we ook betrokken bij de ontwikkeling van het Time Machine-project, dat hopelijk op Europees niveau zal worden uitgevoerd met de vitale steun van de Europese Unie.
Zoals al deze voorbeelden laten zien, is het onze missie en ambitie om bruggen te bouwen tussen verschillende erfgoeddisciplines, en tussen erfgoed en de rest van de wereld buiten het traditionele erfgoedveld.
Publieke erkenning van cultureel erfgoed als strategische hulpbron voor Europa
Wat de tweede belangrijke verandering betreft, is er de afgelopen jaren aanzienlijke vooruitgang geboekt bij de publieke erkenning van cultureel erfgoed als een strategische hulpbron voor Europa, waarbij de aanwijzing van 2018 als het Europees Jaar van het cultureel erfgoed een echt keerpunt is. Voor Europa Nostra, maar ook voor andere erfgoedorganisaties die in de loop der jaren het bewustzijn hebben vergroot en hebben gepleit voor een prominentere rol van cultureel erfgoed in de politieke agenda, voelt dit als een echte overwinning en een bevestiging dat onze gezamenlijke inspanningen vruchten kunnen afwerpen! Inderdaad, “l’Union fait la force”!
Het Europees Jaar was een historische prestatie: er werd een ongekende Europese mobilisatie van belanghebbenden op het gebied van erfgoed - zowel publiek als privaat - op touw gezet en de deelname van burgers en gemeenschappen op het hele continent aangemoedigd. Het heeft ook geleid tot een veel grotere betrokkenheid van alle EU-instellingen bij erfgoed en een sterker bewustzijn van het enorme potentieel van cultureel erfgoed voor de toekomst van Europa, en dit op veel beleidsterreinen. Als gevolg daarvan werd cultureel erfgoed erkend als de "overkoepelende prioriteit" voor Europa. Ik ben er trots op te kunnen zeggen dat het werk en de belangenbehartigingsinspanningen van Europa Nostra van groot belang waren voor en tijdens het EYCH, en het was een waar genoegen om met zoveel belanghebbenden, waaronder Europeana, samen te werken om dit jaar tot een succes te maken.
De uitdaging van de financiering
Een van de grootste uitdagingen voor de erfgoedsector blijft het vinden van de nodige en duurzame financieringsbronnen, met name voor organisaties die zonder winstoogmerk werken. De erfgoedkringen zijn lange tijd sterk afhankelijk geweest van de publieke sector. Hoewel een sterkere inzet van overheidsinstellingen op alle bestuursniveaus onontbeerlijk blijft, moeten we ook de particuliere sector zoveel mogelijk betrekken en zorgen voor nauwere samenwerking tussen beide. Er zijn ook op EU-niveau veel financieringsmogelijkheden voor erfgoed, maar niet alle organisaties beschikken over de personele middelen of kennis die nodig zijn om er toegang toe te krijgen. Er is met name een betreurenswaardige kloof als het gaat om de financiering van kleinschalige projecten - met het potentieel om een grote impact te hebben! Om dit probleem aan te pakken, moeten belanghebbenden op het gebied van erfgoed onaangeboorde en innovatieve inkomstenbronnen blijven verkennen, zoals bedrijfsondersteuning, filantropie en donaties door stichtingen, crowdsourcing en programma’s voor maatschappelijk verantwoord ondernemen.
Het verbinden van de punten van collectieve intelligentie
Een andere grote uitdaging van de sector is om te profiteren van de immense collectieve intelligentie die we de afgelopen jaren hebben geproduceerd, en om al die oneindige stippen daar te verbinden! We hebben zoveel bereikt op het gebied van beleidsontwikkelingen, succesvolle projecten en praktijken. Zozeer zelfs dat we niet elke keer moeten proberen het wiel opnieuw uit te vinden: In plaats daarvan moeten we voortbouwen op de fundamenten van wat al is bereikt. We moeten zoveel mogelijk informatie en goede praktijken uitwisselen tussen beroepsbeoefenaars om dubbel werk te voorkomen. En we zullen zoveel mogelijk samenwerkingsverbanden opbouwen!
Het advies aan mijn jongere zelf – en aan elke jonge erfgoedprofessional – houdt verband met dit laatste punt: vertrouwen in de transformerende kracht van partnerschappen - samen staan we sterker!