Europeana agus prionsabail FAIR maidir le sonraí taighde

Is é is aidhm do Phrionsabail Threoracha FAIR maidir le bainistiú agus maoirseacht sonraí eolaíocha feabhas a chur ar an mbonneagar le haghaidh sonraí scolártha agus ar sheirbhísí a bhaineann leo. Tá na prionsabail sin, mar a chuirtear i láthair iad ar shuíomh gréasáin GO FAIR a óstálann iad, beartaithe mar ‘treoirlínte chun feabhas a chur ar sho-aimsitheacht, inrochtaineacht, idir-inoibritheacht agus athúsáid sócmhainní digiteacha’. Treoraíonn siad anois dearadh agus cur chun feidhme mórthionscnamh amhail an Néal Eorpach maidir leis an Eolaíocht Oscailte (EOSC)mar a léirítear sa tionscadal FAIRsFAIR a seoladh le déanaí.  

Cuireann Europeana Collections agus a APInna oidhreacht chultúrtha dhigitithe ó níos mó ná 3,700 soláthraí (gailéireachtaí, leabharlanna, músaeim agus cartlanna) ar fáil i ngach teanga Eorpach. Tá Europeana Research ag iarraidh go mbainfidh níos mó daoine úsáid as an ábhar seo sa taighde acadúil, go háirithe sna daonnachtaí.

Táimid ag fiosrú féidearthachtaí chun idirchaidreamh a dhéanamh le EOSC, a fhreastalaíonn freisin ar riachtanais taighde sna heolaíochtaí sóisialta agus sna daonnachtaí. Sa chomhthéacs sin, conas a chomhlíonann seirbhísí Europeana prionsabail FAIR agus conas is féidir linn ról a imirt i nglacadh níos leithne na bprionsabal sin in earnáil na hoidhreachta cultúrtha?  

Cén chaoi a bhfuil prionsabail FAIR ag teacht le prionsabail Europeana?

Tá go leor athshondais idir prionsabail FAIR agus luachanna agus cuspóirí Europeana, mar a chuimsítear ina straitéis. Tá ár bprionsabail ‘Inúsáidte, Frithpháirteach, Iontaofa’ agus an chaoi ar chuireamar chun feidhme iad le deich mbliana anuas ag teacht le prionsabail ‘Inaimsithe, Inrochtana, Idir-inoibritheacha, In-athúsáidte’ FAIR féin. Bhí baint againn le forbairt na teicneolaíochta a bhfuil an-acmhainneacht aici feabhas a chur ar FAIRness na sonraí, mar APInna gréasáin oscailte, Sonraí Nasctha agus an Creat Idir-inoibritheachta Íomhá Idirnáisiúnta (IIIF), á chur i bhfeidhm dúinn féin chomh maith le gach duine inár n-earnáil a spreagadh chun é a ghlacadh.

Tá Creat Ceadúnúcháin forbartha ag Europeana agus ag a líonra leathan comhpháirtithe lena gcumasaítear meiteashonraí atá go hiomlán oscailte agus lipéadú éigeantach ábhair le ráitis chaighdeánaithe agus idir-inoibritheacha maidir le cearta, rud a fhágann go bhfuil na féidearthachtaí athúsáide do gach ítim soiléir. Táimid ag tacú freisin le beartais cóipchirt níos fearr a ghlacadh a fhágann go bhfuil sé níos éasca sonraí cultúrtha a roinnt go hoscailte ar fud an domhain.  Ar deireadh, d’oibrigh líonra mór chomhpháirtithe sonraí Europeana chun feabhas a chur ar cháilíocht na sonraí a chuirtear ar fáil chun ár sonraí an-éagsúil a dhéanamh níos inúsáidte ar fud réimsí agus teangacha.

[Ontuairp:] S[ocié]té A[nony]me de l'Exposition universelle et internationale de Gand 1913. Entrée principale. Lánúin A-B,Oscar Henricus Van de Voorde, 1913, Leabharlann Ollscoil Ghent, CC BY-SA

Conas a chomhlíonann sonraí agus seirbhísí Europeana na ceanglais FAIR?

Comhiomlánaíonn Europeana taifid mheiteashonraí faoi réada oidhreachta cultúrtha. Soláthraíonn na taifid seo naisc chuig ábhar digitithe atá inrochtana ar shuíomhanna gréasáin chomhpháirtithe Europeana agus cuireann siad seirbhís chuardaigh ar fáil a éascaíonn teacht ar ábhar cultúrtha do réimse leathan lucht féachana. Cuirtear sonraí agus seirbhísí araon i láthair trí ardán gréasáin agus sraith APInna. Dá bhrí sin, tá roinnt leibhéal le breithniú agus measúnú á dhéanamh ar FAIRness thairiscint Europeana.

F- Le bheith Aimsithe

Déantar cur síos ar an ábhar digitithe a chuireann Europeana ar fáil le meiteashonraí, arb ionann a chomhiomlánú agus cnámh droma sheirbhísí Europeana. Tugann scála agus éagsúlacht thacair meiteashonraí Europeana le tuiscint go bhfuil éagsúlacht mhór ann maidir lena saibhreas . Ach tá samhail sonraí ag Europeana (féach thíos) a leanann na prionsabail sonraí nasctha a thugann, seachas solúbthacht, an deis dár gcomhpháirtithe - nó Europeana féin - meiteashonraí a shaibhriú le naisc le hacmhainní séimeantacha (ilteangacha) a dhéanann cur síos freisin ar ‘chomhthéacs’ réad cultúrtha, rud a fhágann go bhfuil sé níos éasca iad a aimsiú.

Mar a luadh cheana, déanaimid an tacar sonraí Europeana a innéacsú agus é a dhéanamh inchuardaithe ar líne dúinn féin. Ina theannta sin, is féidir teacht ar an tacar sonraí trí na bonneagair thaighde Eorpacha CLARIN agus EUDAT.

Cuireann Europeana agus ár gcomhpháirtithe sainaithint leanúnach mheiteashonraí agus leaganacha digiteacha réada na hoidhreachta cultúrtha araon chun cinn. Sannann Europeana aitheantóirí do gach taifead comhiomlánaithe, agus tá nósanna imeachta i bhfeidhm aige chun tacú le marthanacht a aitheantóirí nuair is féidir. Is URInna iad aitheantóirí Europeana agus áirítear iad sna taifid sonraí i ngach formáid ina bhfuil an tacar sonraí ar fáil. I gcomhthéacs comhiomlánaithe ina ndéantar sonraí a rith agus a phróiseáil thar chomhpháirtithe éagsúla, ní féidir linn (agus i gcás ábhair imní maidir le bunáitíocht nach mian linn) uathúlacht dhomhanda a fhorfheidhmiú, i.e. is féidir roinnt aitheantóirí a bheith ann le haghaidh roinnt leaganacha d’acmhainn. Ach déanaimid iarracht naisc a choinneáil ar fud na leaganacha seo go léir ionas gur féidir le tomhaltóirí ár seirbhísí an rud atá á chuardach acu a fháil i gcónaí.

A - Le bheith Inrochtana

Is URIanna inréitithe (HTTP) iad aitheantóirí Europeana, a threoraíonn úsáideoirí agus seirbhísí a ídíonn sonraí i dtreo leathanaigh ar ár suíomh gréasáin nó sonraí ónár APInna. Déanann Europeana iarracht freisin URInna atá imithe i léig agus a nuashonraíodh ar chúiseanna teicniúla a réiteach, trí atreorú HTTP a úsáid.

Tá tacar sonraí Europeana inrochtana trí APInna Gréasáin lena gcuirtear prótacail oscailte chaighdeánacha chun feidhme, amhail prótacail agus cleachtais Sonraí Nasctha (lena n-áirítear SPARQL), OpenSearch, OAI-PMH.

Tá rochtain ar thaifid an tacair sonraí trína URInna saor in aisce agus ní gá fíordheimhniú a dhéanamh. Teastaíonn fíordheimhniú ó roinnt APInna (amhail an Annotations API) agus ó chodanna dár n-ardán (amhail Europeana 1914-1918),toisc go gceadaíonn siad modhnú ar ár sonraí.

Le bheith Idir-inoibritheach - To be Interoperable

Úsáideann Europeana an tSamhail Sonraí Europeana (EDM) le haghaidh malartú sonraí le soláthraithe sonraí, le haghaidh a chórais faisnéise inmheánaigh, agus le haghaidh úsáid tríú páirtí freisin. Is samhail chomhoibríoch, phobalbhunaithe é EDM, a forbraíodh i gcomhairle le hionadaithe ó na réimsí uile a bhfuil ionadaíocht acu in Europeana. Tá sé á fheabhsú go leanúnach. Tá EDM bunaithe ar an gCreat Tuairisce ar Acmhainní (RDF), a ligeann dúinn samhail a chruthú dár meiteashonraí a úsáideann foclóirí caighdeánacha (Sonraí Nasctha) atá ann cheana den chuid is mó, mar shampla Dublin Core, SKOS, agus FOAF.

Tacaíonn Europeana lena chomhpháirtithe sonraí stór focal a úsáid chun tagairt a dhéanamh do choincheapa, áiteanna, daoine agus eagraíochtaí. Is iad DBpedia agus Geonames na foclóirí is suntasaí atá in úsáid laistigh den tacar sonraí. Leanann an úsáid a bhainimid as foclóiríní seachtracha le haghaidh saibhrithe cleachtais chaighdeánacha Sonraí Oscailte Nasctha agus ábhair imní amhail cáilíocht agus rochtain i gcónaí.

Tabhair faoi deara, i gcúpla cás atá ríthábhachtach do Europeana, go bhfuil tús curtha againn lenár bhfoclóiríní féin a dhéanamh, amhail an ceann ag RightsStatements.org (féach thíos) chun na caighdeáin atá ann cheana a chomhlánú. Arís, tá sé sin faoi stiúir an phobail agus leanann sé na dea-chleachtais atá ann cheana (amhail URInna a sholáthar).

R - Le bheith in-athúsáidte

Is príomhchuspóir de chuid Europeana é athúsáid sonraí oidhreachta cultúrtha a éascú.

Ní mór aon mheiteashonraí a chuirtear ar fáil do Europeana a cheadúnú faoi CC0, agus cuireann Europeana an tacar meiteashonraí comhiomlánaithe iomlán (lena n-áirítear torthaí a fheabhsuithe sonraí féin) ar fáil go hoscailte faoi CC0 freisin.

Luaitear na cearta chun an t-ábhar a úsáid i ngach taifead, agus úsáid á baint as ráitis maidir le cearta ó Creative Commons nó RightsStatements.org, ar stór focal é an ceann deireanach a forbraíodh mar thionscnamh pobail chun feabhas a chur ar an gcumarsáid a dhéanann institiúidí oidhreachta cultúrtha maidir le stádas cóipchirt agus athúsáide earraí digiteacha, rud a fhágann go bhfuil sé níos éasca d’úsáideoirí ‘féach an féidir saothair oidhreachta cultúrtha ar líne a athúsáid agus conas is féidir iad a athúsáid’.

Luaitear cruthúnas na sonraí i gcónaí, agus aitheantas á thabhairt don soláthraí sonraí bunaidh (e.g. músaem nó leabharlann) agus do na hidirghabhálaithe uile sa sreabhadh oibre comhiomlánaithe sna meiteashonraí.

Ar deireadh, cuirtear ár meiteashonraí ar fáil trí úsáid a bhaint as caighdeáin sonraí a úsáidtear go coitianta i réimsí na hoidhreachta cultúrtha, an oideachais agus an taighde, amhail Schema.org, Dublin Core, SKOS agus eile (a bhuí go páirteach le EDM agus dea-chleachtais á leanúint maidir le samhaltú sonraí agus a bheith bunaithe cheana féin ar na caighdeáin sin).

Cad a dhéanfaidh Europeana go luath amach anseo?

Chun comhpháirtithe a spreagadh a thuilleadh chun sonraí níos saibhre a sholáthar a fhágann go bhfuil an oidhreacht chultúrtha dhigiteach níos so-aimsithe agus níos in-athúsáidte, tá iarrachtaí leanúnacha á ndéanamh ag Europeana maidir le cáilíocht sonraí chun dea-chleachtais a chomhroinnt agus chun tuairisciú a dhéanamh ar cháilíocht an ábhair agus na meiteashonraí ar bhealach atá cabhrach agus spreagúil do sholáthraithe agus d’úsáideoirí araon.

Tá bearta sainithe againn le déanaí maidir le cáilíocht meiteashonraí, lena sainaithnítear príomhghnéithe sonraí agus luachanna lena gcumasaítear comhéadain úsáideora shaibhre agus eispéireas úsáideora níos fearr. Sna míonna amach romhainn, déanfaimid na tomhais seo inrochtana dár n-athúsáideoirí sonraí ionas gur féidir leo an t-ábhar is úsáidí dóibh a aithint.

Maidir le hinrochtaineacht ábhair dhigitithe, tá Europeana ina bhall bunaidh den Chreat Idir-inoibritheachta Íomhá Idirnáisiúnta (IIIF). Is sraith APInna oscailte é IIIF atá deartha chun cabhrú le daoine ábhar digiteach a fhoilsiú ar an ngréasán ar bhealach atá níos idir-inoibrithí, a cheadaíonn idirghníomhaíocht níos saibhre le hábhar ar fud aon stórtha agus a choinníonn súil níos fearr ar fhoinse an ábhair. Aithníonn Europeana ábhar IIIF a chuirtear ar fáil dúinn agus baineann sé leas as agus oibríonn sé go dian chun ár gcomhpháirtithe sonraí a spreagadh chun é a ghlacadh.

I measc na bhforbairtí eile atá ábhartha do mhéadracht FAIR tá cur chun feidhme sásra údaraithe ‘síntiúis aonair’ atá ar na bacáin ar fud ár dtáirgí uile, agus an iarracht leanúnach chun ár samhail sonraí a oiriúnú do riachtanais nua maidir le cur i bhfeidhm agus comhroinnt sonraí, ar bhealach atá faoi stiúir an phobail (sampla le déanaí is ea síneadh chun inneachar téacs iomlán na nuachtán a léiriú agus a fhoilsiú ).

Bí ar an eolas agus bí linn

Chun fanacht ar an eolas faoi fhorbairtí amhail na forbairtí a leagtar amach sa phost seo, bí páirteach i bpobail Europeana Research agus/nó EuropeanaTech de chuid Chomhlachas Líonra Europeana, agus lean sinn ar Twitter (@eurresearch agus @europeanatech)

Cuireadh an post seo in eagar an 01/02/2022 chun soiléiriú a dhéanamh ar an gcaoi a sannann Europeana aitheantóirí do thaifid.