Highlights vanaf 15 jaar
Met de lancering van de Europeana-website in 2008 heeft de Europese Unie een belangrijke stap gezet om ervoor te zorgen dat Europa de digitalisering van zijn erfgoed in eigen hand kan nemen en er een integraal onderdeel van zijn toekomst van kan maken. Bij de lancering bood de Europeana-website toegang tot 4,5 miljoen cultureel erfgoedobjecten; Vandaag de dag biedt het toegang tot 57 miljoen, waarvan er vele een open licentie hebben en zonder beperkingen kunnen worden hergebruikt door studenten, professionals of nieuwsgierige geesten. De stijging is het gevolg van 15 jaar experimenteren, innovatie en samenwerking in het kader van het Europeana-initiatief.
We vroegen Harry Verwayen, algemeen directeur van de Europeana Foundation, Rob Davies, voorzitter van de Europeana Network Association en Marie-Véronique Leroi, voorzitter van het Europeana Aggregators’ Forum, na te denken over hun hoogtepunten van de afgelopen 15 jaar.
Harry noemt een bijzonder hoogtepunt: “De afstemming van digitale toegang tot erfgoed in heel Europa dankzij onze kaders en normen. We hebben de kwaliteit van onze gegevens verbeterd zodat meer mensen deze voor meer dingen kunnen gebruiken, we hebben campagne gevoerd voor open licenties en we hebben hard gewerkt om onze gegevens en onze technologie met andere diensten en systemen te laten werken. Dit alles heeft geleid tot een open, publiek en sociaal georiënteerd alternatief voor particuliere platforms waar gegevens worden gemonopoliseerd en cultureel erfgoed wordt gecommercialiseerd.”
Het aanmoedigen van persoonlijke en betekenisvolle verbindingen tussen mensen en hun cultureel erfgoed is ook belangrijk geweest voor Harry: “Denk aan participatieve initiatieven zoals Transcribathon, Built with Bits, het jaarlijkse Digital Storytelling Festival en GIF IT UP. Ik heb persoonlijk genoten van en was ontroerd door de campagne Europeana 1914-1918, waaraan meer dan 2 000 mensen hun persoonlijke verhaal hebben bijgedragen.”
Harry benadrukt het belang van “samenwerking en teamwork” in deze verwezenlijkingen, en het is samenwerking die Rob Davies ook als een hoogtepunt van de afgelopen 15 jaar beschouwt. “Met een steeds groeiend en divers lidmaatschap van bijna 5 000 leden is het belangrijkste netwerk van Europa voor digitaal erfgoed zich blijven ontwikkelen en biedt het professionals de kans om nieuwe verbindingen te leggen.”
Marie-Véronique liet zich met name inspireren door “Europeana280”, waarbij van elke lidstaat werd verwacht dat hij Europeana twee emblematische voorwerpen met een open licentie zou verstrekken om een pan-Europese collectie meesterwerken te bouwen. Het proces om die items toegankelijk en open te krijgen is lang en vervelend geweest, maar het resultaat was boeiend en maakte ons trots!”.
Werken in het hart van de gemeenschappelijke Europese dataruimte voor cultureel erfgoed
Hoewel de 15-jarige geschiedenis van het Europeana-initiatief veel hoogtepunten telt, valt een recente op: vanaf 2022 vormt het initiatief de kern van de gemeenschappelijke Europese dataruimte voor cultureel erfgoed, een vlaggenschipinitiatief van de Europese Commissie om de digitale transformatie van de Europese culturele sector te versnellen.
Harry merkt op dat dit “geen toeval is ... op conceptueel niveau is de dataruimte gebouwd rond dezelfde beginselen en idealen die 15 jaar geleden tot de oprichting van Europeana hebben geleid: openheid, samenwerking en de overtuiging dat digitaal cultureel erfgoed een publiek goed is dat moet worden gekoesterd en gezamenlijk eigendom moet zijn.”
Marie-Véronique is ook van mening dat de dataruimte voortbouwt op de verwezenlijkingen van Europeana: “De 15 jaar ervaring van het initiatief heeft aangetoond dat het een pioniersrol kan vervullen op het gebied van digitaal cultureel erfgoed, waaronder evolutie, innovatie en transformatie van het technische naar het menselijke perspectief.”
Rob deelt dit gevoel: “Door een succesvol operationeel model en een duurzaam Europees ecosysteem voor het verzamelen van en de toegang tot digitaal cultureel erfgoed te ontwikkelen en daarnaast een interdisciplinair netwerk van professionals en gebruikers op te bouwen, is het Europeana-initiatief begonnen aan te tonen wat er op het gebied van digitaal cultureel erfgoed kan worden bereikt.”
Met de verwezenlijkingen van het Europeana-initiatief als basis, kijken allen uit naar de kansen die de dataruimte biedt. Marie-Véronique hoopt dat zij een belangrijke rol zal spelen bij het beschikbaar stellen van een breder scala aan gegevens aan burgers, het bevorderen van het hergebruik ervan en het ondersteunen van de digitale transformatie van de sector. Dit zijn kansen die het Europeana-initiatief al omarmt.”
Rob is enthousiast over de manier waarop “een meertalige openbare gegevensruimte kan ontstaan voor de toegang tot, het beheer en de vergelijking van alle beschikbare gegevens over cultureel erfgoed – en mogelijk andere aspecten van cultuur, ter ondersteuning van de behoeften van beleidsmakers, opvoeders, professionals, onderzoekers en hergebruikers”.
Harry laat zich inspireren door de nadruk die de dataruimte zal leggen op het principe van soevereiniteit: “Dit betekent dat gegevenseigenaren – in tegenstelling tot platforms – de controle behouden over hun gegevens en wat ermee kan worden gedaan. Ondersteund door de technologische opzet en kaders voor datagovernance zullen gegevenseigenaren hun gegevens aan de bron kunnen delen voor andere deelnemers aan de dataruimte, voor gebruik in andere dataruimten en daarbuiten - op een geïdentificeerde en veilige manier. Mensen zullen controle hebben over hun digitale omgeving en meer kunnen deelnemen aan de creatie en het gebruik ervan.”
Erkenning van de uitdagingen
Hoewel de afgelopen 15 jaar van het Europeana-initiatief veel hoogtepunten en de komende 15 jaar veel kansen bieden, zijn er ook uitdagingen. Harry merkt op dat “Europa – en de hele wereld – snelle en systeembrede veranderingen ondergaat, van een grimmige klimaatnoodtoestand tot complexe sociaal-economische en geopolitieke uitdagingen. Om ervoor te zorgen dat de sector digitaal erfgoed relevant blijft, moeten we een actieve rol spelen in de drievoudige transformatie van Europa en de sociale, ecologische en digitale dimensies ervan.”
Tot de uitdagingen behoren samenwerkingsmodellen; Zoals Harry zegt: “Het succes van de dataruimte zal grotendeels afhangen van de bijdrage en betrokkenheid van instellingen en professionals op het gebied van cultureel erfgoed, alsook van de voortdurende inzet van de Europese Commissie en haar lidstaten.”
"Nieuwe technologieën brengen zowel uitdagingen als kansen met zich mee", zegt Rob. “Kunstmatige intelligentie is misschien wel het meest voor de hand liggende huidige voorbeeld. Europeana kan helpen beste praktijken voor het gebruik van dergelijke technologieën in de sector cultureel erfgoed vast te stellen en te consolideren, en tegelijkertijd de investeringsrisico’s helpen beperken.”
Het gevoel wordt gedeeld door Marie-Véronique: “De ontwikkeling van een gegevensruimte vereist flexibiliteit bij het beheer van gegevens en er zullen sterkere verbindingen moeten worden gelegd met nieuwe soorten gegevens, zoals 3D-modellen.”
Op naar de komende 15 jaar!
Waar hopen Harry, Rob en Marie-Véronique dat het Europeana-initiatief in 2038 zal zijn?
Rob: “Door de drie pijlers van het Europeana-initiatief verder samen te brengen en nauwer samen te werken met ons publiek, onze partners en onze netwerken, ben ik van mening dat er een meer geharmoniseerde en communicatieve omgeving kan worden ontwikkeld voor het verzamelen, delen, beheren en gebruiken van gegevens en inhoud op het gebied van digitaal cultureel erfgoed.”
Marie-Véronique: “Ik zou graag zien dat het Europeana-initiatief verder gaat op het gebied van normalisatie en interoperabiliteit en een leidende rol speelt bij het leveren en onderhouden van belangrijke onderdelen van de gegevensruimte, zoals persistente identificatiemiddelen en semantisch verrijkte woordenlijsten voor cultureel erfgoed.”
Harry zegt: “Mijn visie voor het Europeana-initiatief bestaat uit samenwerking en collectieve actie. Door gedeelde reflectie, open dialoog en gezamenlijke actie te faciliteren, hoop ik dat we kunnen bijdragen aan een gezonde digitale omgeving – een omgeving die gebaseerd is op waarden, waarin mensen centraal staan en die wordt aangedreven door cultuur.”